Соҳибихтиёрӣ аз ҷумлаи мафҳумҳои бунёдӣ ва калидии давлатдорӣ ба ҳисоб меравад. Ин мафҳум дар худ на танҳо моҳияти ҳокимияти давлатиро таҷассум менамояд, балки дараҷаи мустақилияти давлат, мавқеи он дар ҷомеаи байналмилалӣ ва қобилияти мустақилона муайян намудани роҳи рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқии худро ифода мекунад.
Дар назарияи ҳуқуқ таҳти мафҳуми соҳибихтиёрӣ, пеш аз ҳама, волоияти ҳокимияти давлатӣ дар дохили кишвар ва мустақилияти давлат дар муносибатҳои байналмилалӣ фаҳмида мешавад. Ба ибораи дигар, соҳибихтиёрӣ аз як тараф маънои онро дорад, ки дар дохили давлат ҳокимияти ягона ва воло амал мекунад ва аз ҷониби дигар давлат дар муносибатҳои хориҷӣ мустақилона амал намуда, сиёсати дохилию хориҷии худро дар асоси манфиатҳои миллӣ муайян менамояд.
Маҳз ҳамин ду ҷанба – волоияти ҳокимияти давлатӣ дар дохил ва мустақилияти давлат дар муносибатҳои беруна – моҳияти асосии соҳибихтиёриро ташкил медиҳанд. Агар волоияти ҳокимияти давлатӣ дар дохили кишвар ба маънои мавҷудияти низоми ягонаи ҳокимияти давлатӣ, ҳатмӣ будани қонун барои ҳама ва фаъолияти мақомоти давлатӣ дар доираи Конститутсия ва қонунҳо бошад, мустақилият дар муносибатҳои байналмилалӣ ба давлат имконият медиҳад, ки самтҳои сиёсати хориҷии худро мустақилона муайян намуда, бо дигар давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ муносибат барқарор кунад ва манфиатҳои миллии худро ҳимоя намояд.
Дар баробари ин, соҳибихтиёрӣ мафҳуми танҳо сиёсӣ нест. Дар шароити муосир он мазмуни амиқи ҳуқуқӣ низ пайдо кардааст. Зеро соҳибихтиёрии воқеии давлат бе низоми мустақил ва устувори ҳуқуқӣ, бе Конститутсия ва қонунгузории миллӣ, бе фаъолияти самараноки мақомоти давлатӣ ва бе кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд тасаввурнопазир аст. Аз ҳамин нуқтаи назар, соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои соҳибихтиёрии давлатӣ мебошад. Соҳибихтиёрии ҳуқуқиро метавон қобилияти давлат барои мустақилона ташаккул додан, қабул кардан, татбиқ намудан ва ҳифз кардани низоми ҳуқуқии миллӣ дар асоси Конститутсия, қонунҳо ва манфиатҳои миллӣ маънидод кард.
Барои дарки моҳияти соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ пеш аз ҳама бояд фарқи байни мафҳумҳои «истиқлолияти давлатӣ» ва «соҳибихтиёрӣ»-ро ба назар гирифт. Истиқлолияти давлатӣ пеш аз ҳама ҳолати сиёсию ҳуқуқии давлатро ифода менамояд, ки дар он давлат ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ амал мекунад ва ба иродаи давлатҳои дигар вобаста нест. Соҳибихтиёрӣ бошад, мафҳуми васеътар буда, ҳам мустақилияти давлат дар муносибатҳои хориҷӣ ва ҳам волоияти ҳокимияти онро дар дохили кишвар дар бар мегирад. Аз ин рӯ, истиқлолияти давлатӣ ва соҳибихтиёрӣ бо ҳам робитаи ногусастанӣ дошта, соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ онҳоро тавассути низоми ҳуқуқӣ ба ҳам мепайвандад.
Дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон ташаккули соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ бо ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ ва зарурати бунёди низоми нави ҳуқуқии миллӣ робитаи мустақим дорад. Давлати соҳибистиқлол на танҳо бояд аз ҷиҳати сиёсӣ мустақил бошад, балки бояд дорои Қонуни асосии худ, низоми қонунгузории миллӣ, мақомоти давлатӣ, низоми судӣ ва дигар институтҳои ҳуқуқӣ бошад, ки фаъолияти онҳо ба талаботи давлати ҳуқуқбунёд ҷавобгӯ бошанд. Аз ин лиҳоз, қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи давлатдории тоҷикон воқеаи дорои аҳамияти бузурги сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ мебошад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид, заминаи асосии ҳуқуқии давлатдории соҳибистиқлолро ба вуҷуд овард. Дар он принсипҳои бунёдии давлатдорӣ, сохтори ҳокимияти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, асосҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ ва самтҳои асосии муносибатҳои дохилию хориҷии давлат муайян карда шуданд. Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эътироф намуда, дар моддаи 6 муқаррар мекунад, ки халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ мебошад.
Ҳамин аст, ки соҳибихтиёрии давлатӣ дар Тоҷикистон на танҳо мафҳуми назариявӣ, балки меъёри конститутсионӣ ва асоси ҳуқуқии давлатдорӣ мебошад.
Конститутсия ба соҳибихтиёрии давлат шакли ҳуқуқӣ бахшида, механизми амалишавии онро муайян кардааст. Дар ин замина рушди илми ҳуқуқи миллӣ ва фаъолияти ҳуқуқшиносони тоҷик аҳамияти махсус пайдо менамояд, зеро ташаккули давлати соҳибистиқлол бе ташаккули тафаккури ҳуқуқии миллӣ ва мактаби ҳуқуқшиносии миллӣ имконнопазир аст.
Дар миёни шахсиятҳое, ки дар рушди андешаи ҳуқуқӣ, давлатӣ ва ҷамъиятӣ саҳми арзанда гузоштаанд, номи Халифабобо Ҳамидов бо эҳтиром ёд мешавад. Ӯ ҳамчун олим, ҳуқуқшинос, ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ дар яке аз марҳилаҳои муҳимтарини таърихи навини кишвар фаъолият намуда, ҳаёти худро ба илм, ҳуқуқ, давлатдорӣ ва хизмати ҷомеа бахшидааст. Ӯ аз ҷумлаи он ҳуқуқшиносоне буд, ки дар марҳилаи ташаккули давлати соҳибистиқлол ба масъалаи бунёди низоми ҳуқуқии миллӣ ва рушди андешаи конститутсионӣ таваҷҷуҳи махсус дошт. Дар шароите, ки Тоҷикистон ба марҳилаи нави давлатдорӣ ворид мешуд, масъалаи таҳияи Конститутсияи нави давлат ва муайян намудани асосҳои ҳуқуқии сохтори давлатӣ аҳамияти сарнавиштсоз дошт. Дар ин раванди мураккаб саҳми ҳуқуқшиносони миллӣ, аз ҷумла Халифабобо Ҳамидов, хеле муҳим буд.
Халифабобо Ҳамидовро метавон аз ҷумлаи олимон ва ҳуқуқшиносони тоҷик номид, ки дар ташаккули андешаи конститутсионии давлати соҳибистиқлол ва таҳияи заминаҳои ҳуқуқии он саҳм гузоштаанд. Фаъолияти ӯ дар ин самт бо рушди тасаввуроти нави ҳуқуқӣ дар бораи давлат, ҷомеа, ҳокимияти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ва муносибати байни давлат ва ҷомеа пайванди ногусастанӣ дошт.
Дар бораи нақши шахсиятҳои илмӣ ва давлатӣ дар ташаккули давлатдории миллӣ бояд як ҳақиқати муҳимро таъкид намуд: давлатдорӣ танҳо тавассути санадҳои ҳуқуқӣ бунёд намешавад. Дар паси ҳар як санади муҳими ҳуқуқӣ меҳнати донишмандон, ҳуқуқшиносон, сиёсатмадорон ва дигар шахсиятҳое қарор дорад, ки бо андеша, таҷриба ва фаъолияти худ ба ташаккули низоми нави давлатӣ мусоидат мекунанд. Конститутсия низ танҳо маҷмӯи меъёрҳои ҳуқуқӣ нест. Он таҷассумгари ормонҳои давлатдорӣ, арзишҳои миллӣ, принсипҳои ҳуқуқӣ ва самтҳои рушди ҷомеа мебошад.
Яке аз хусусиятҳои муҳими фаъолияти Халифабобо Ҳамидов дар он зоҳир мегардад, ки ӯ илмро аз фаъолияти амалӣ ҷудо намедонист. Барои ӯ ҳуқуқ танҳо маҷмӯи меъёрҳои назариявӣ набуда, балки воситаи ташкили дурусти ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳифзи давлатдорӣ ва таъмини адолат буд. Ҳамин пайванди илм ва амалия арзиши фаъолияти ӯро бештар менамояд. Осори илмӣ ва фаъолияти касбии ӯ ба масъалаҳои ҳуқуқ, давлатдорӣ ва рушди низоми ҳуқуқии Тоҷикистон равона шуда, барои наслҳои минбаъдаи ҳуқуқшиносон низ аҳамияти муайян доранд.
Хусусияти қобили таваҷҷуҳи зиндагии Халифабобо Ҳамидов дар он аст, ки имрӯз корҳои неку созандаи ӯро фарзандонаш идома медиҳанд. Барои онҳо номи падар танҳо мояи ифтихори оилавӣ нест, балки намунаи роҳи зиндагӣ, меҳнат, дониш ва хизмати содиқона ба ҷомеа мебошад. Онҳо аз падари худ – олим, ҳуқуқшинос, ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ – бо эҳсоси самимии ифтихор ёд мекунанд ва кӯшиш менамоянд, ки арзишҳоеро, ки аз ӯ ба мерос гирифтаанд, дар зиндагӣ ва фаъолияти худ идома диҳанд.
Идомаи роҳи падар аз ҷониби фарзандон аҳамияти хоси маънавӣ дорад. Зеро мероси шахсияти бузург танҳо дар китобҳо ва хотираҳо зинда намемонад, он метавонад дар рафтор, фаъолияти касбӣ, муносибат ба илм, меҳнат, Ватан ва ҷомеа идома ёбад. Агар падар барои рушди илми ҳуқуқ, давлатдорӣ ва ҷомеа саҳм гузошта бошад, идомаи ин роҳ аз ҷониби фарзандон нишонаи эҳтиром ба номи нек ва қадршиносӣ аз заҳматҳои ӯ мебошад. Аз ин ҷиҳат, метавон гуфт, ки Халифабобо Ҳамидов на танҳо мероси илмӣ ва касбӣ, балки мероси маънавӣ ва инсонии худро низ ба фарзандон гузоштааст.
Имрӯз, вақте ки масъалаи таҳкими давлатдории миллӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба Конститутсия аҳамияти бештар пайдо мекунад, омӯзиши фаъолияти чунин шахсиятҳо зарур мебошад. Зеро таърихи давлатдорӣ танҳо таърихи санадҳо ва рӯйдодҳо нест, ин ҳамчунин таърихи одамонест, ки дар лаҳзаҳои муҳим барои бунёди ояндаи давлат талош намудаанд.
Аз ин рӯ, омӯзиши фаъолияти Халифабобо Ҳамидов барои дарки раванди ташаккули соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ дар Тоҷикистон аҳамияти хос дорад.
Ӯ ҳамчун олим ва ҳуқуқшинос дар рушди андешаи ҳуқуқӣ, ҳамчун ходими давлатӣ дар ташаккули низоми давлатӣ ва ҳамчун шахсияти ҷамъиятӣ дар ҳаёти ҷомеа саҳми худро гузоштааст. Нақши ӯ махсусан дар заминаи ташаккули андешаи конститутсионӣ ва бунёди низоми ҳуқуқии давлати соҳибистиқлол қобили таваҷҷуҳ мебошад.
Дар ниҳоят, соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ бояд ҳамчун яке аз сутунҳои асосии истиқлолияти давлатӣ арзёбӣ шавад. Истиқлолият танҳо озод будан аз вобастагии сиёсӣ нест. Истиқлолият ҳамчунин қобилияти мустақилона сохтани давлати ҳуқуқбунёд, ташаккул додани низоми қонунгузории миллӣ, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, таъмини волоияти қонун ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои татбиқи ин ҳадафҳо заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам овардааст.
Дар ин раванд саҳми олимон, ҳуқуқшиносон ва ходимони давлатӣ, ки дар марҳилаи ташаккули давлатдории соҳибистиқлол фаъолият намудаанд, ҳеҷ гоҳ аҳамияти худро гум намекунад. Номи Халифабобо Ҳамидов низ дар ҳамин радиф бо эҳтиром ёд мешавад. Фаъолияти илмӣ, давлатӣ ва ҷамъиятии ӯ як саҳифаи муҳими ҳаёти ҳуқуқӣ ва ҷамъиятии Тоҷикистонро ташкил медиҳад. Ва шояд беҳтарин идомаи ин мерос он бошад, ки имрӯз фарзандонаш роҳи ӯро идома дода, аз номи нек ва фаъолияти падари худ ифтихор менамоянд.
Зеро номи шахсият танҳо бо он чизе, ки ӯ дар давраи зиндагии худ анҷом додааст, зинда намемонад; номи ӯ бо он арзишҳое зинда мемонад, ки ба наслҳои баъдӣ мегузорад. Халифабобо Ҳамидов аз ҷумлаи чунин шахсиятҳост – шахсе, ки мероси илмӣ, ҳуқуқӣ, давлатӣ ва маънавии ӯ имрӯз низ идома дорад.
ХАМИДЗОДА Сурайё Халифабобо,
нотариуси давлатии Идораи нотариалии давлатии ноҳияи И. Сомонии шаҳри Душанбе
