Истиқлол барои ҳар як миллат мафҳуми одӣ ва танҳо ҳуқуқии соҳибихтиёрӣ набуда, пеш аз ҳама, ифодаи ҳастии сиёсӣ, таърихӣ ва маънавии давлат ва ҷомеа мебошад. Давлате, ки соҳибистиқлол аст, имкони мустақилона муайян намудани самтҳои рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии худро дорад. Аммо ҳифзи истиқлол танҳо бо эълони он ба даст намеояд. Истиқлол арзишест, ки онро бояд ҳамеша ҳифз, таҳким ва ба наслҳои оянда ҳамчун мероси муқаддаси миллӣ интиқол дод.
Барои Тоҷикистон ин масъала аҳаммияти махсус дорад. Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар марҳилаи ҳассоси таърихӣ ба даст омад. Солҳои аввали соҳибистиқлолӣ барои давлат ва миллати тоҷик давраи озмоишҳои ҷиддии сиёсӣ ва иҷтимоӣ буданд. Дар чунин шароит ҳифзи давлатдорӣ, нигоҳ доштани ягонагии кишвар, барқарор намудани сулҳу субот ва муайян кардани роҳи минбаъдаи рушди миллӣ аз ҷумлаи масъалаҳои ҳаётан муҳим гардиданд.
Дар ин раванди таърихӣ нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар таҳкими давлатдории миллӣ, таъмини сулҳу субот, ҳифзи истиқлол ва рушди арзишҳои миллӣ мавқеи хос дорад.
Имрӯз, дар остонаи таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, таҳлили моҳияти истиқлол ва арзишҳои вобаста ба он аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Зеро насли имрӯза бояд дарк намояд, ки истиқлол танҳо дастоварди як насл нест. Он натиҷаи таърихи тӯлонии муборизаҳои миллӣ ва ҳамзамон масъулияти имрӯзу фардои ҳар як шаҳрванди кишвар мебошад.
Мафҳуми истиқлол дар маънои васеъ озодии давлат дар муайян намудани сарнавишти худ, соҳибихтиёрӣ, ҳифзи тамомияти арзӣ, таъмини амнияти миллӣ ва имкони мустақилона пеш бурдани сиёсати дохилӣ ва хориҷиро дар бар мегирад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон намуда, заминаҳои асосии сохтори давлатдориро муайян кардааст. Аз ин нуқтаи назар, ҳифзи истиқлол бо ҳифзи низоми конститутсионӣ, волоияти қонун, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, сулҳу субот ва манфиатҳои миллӣ робитаи бевосита дорад.
Яъне истиқлол як мафҳуми танҳо сиёсӣ нест. Он маҷмӯи арзишҳоеро фаро мегирад, ки ҳаёти давлат ва ҷомеа бар онҳо устувор мегардад.
Ба ин арзишҳо метавон сулҳу субот, ваҳдати миллӣ, худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ, эҳтироми қонун, забони давлатӣ, фарҳанги миллӣ, таъриху мероси ниёгон, таҳкими оила, рушди маорифу илм ва ҳифзи манфиатҳои давлатиро дохил намуд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифзи чунин арзишҳо аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Ҷаҳони муосир бо суръати баланд тағйир ёфта, дар баробари имкониятҳои нав, ба давлатҳо ва ҷомеаҳо низ таҳдидҳои гуногунро пеш меорад. Аз ин рӯ, давлатдорӣ танҳо бо рушди иқтисодӣ устувор намемонад. Барои ҳифзи он маърифати баланди шаҳрвандӣ, худшиносии миллӣ ва эҳсоси масъулияти ҳар як узви ҷомеа зарур аст.
Истиқлолияти Тоҷикистон дар шароите ба вуҷуд омад, ки давлат ба як қатор мушкилоти мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид. Низоми нави давлатдорӣ ҳанӯз дар марҳилаи ташаккул қарор дошт ва ҷомеа ба таҳаввулоти бузурги сиёсиву иқтисодӣ ворид мешуд.Вазифаи асосӣ дар чунин вазъият на танҳо бунёди давлат, балки нигоҳ доштани худи давлатдорӣ буд.Маҳз дар ҳамин марҳила аҳаммияти роҳбарии сиёсӣ ва масъулияти таърихии роҳбарияти давлат бештар зоҳир гардид. Бо ташаккули заминаҳои нави давлатдорӣ, қабули Конститутсия ва тадриҷан барқарор гардидани сулҳу субот имконият барои гузаштан аз марҳилаи буҳронӣ ба марҳилаи созандагӣ фароҳам омад.Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар соли 1997 барои ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ ва фароҳам намудани шароити мусоид барои рушди минбаъдаи кишвар аҳаммияти таърихӣ дошт.Ваҳдати миллӣ ба арзиши бунёдии ҷомеаи Тоҷикистон табдил ёфт. Маҳз сулҳу ваҳдат имкон дод, ки масъалаҳои рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ба рӯзномаи сиёсати давлатӣ ворид гардида, корҳои созандагӣ бо мароми бештар идома ёбанд.Аз ин ҷиҳат, вақте дар бораи нақши Пешвои миллат дар ҳифзи арзишҳои истиқлол сухан мегӯем, пеш аз ҳама бояд ба масъалаи ҳифзи сулҳу ваҳдат ҳамчун заминаи асосии ҳамаи дастовардҳои минбаъда таваҷҷуҳ намоем.Яке аз хусусиятҳои муҳими даврони истиқлол ташаккули низоми устувори давлатдории миллӣ мебошад. Давлат танҳо дар сурате метавонад рушди устувор дошта бошад, ки заминаҳои ҳуқуқӣ, институтсионалӣ ва сиёсии он мустаҳкам бошанд.Дар ин раванд сиёсати давлатӣ ба таҳкими низоми конститутсионӣ, рушди мақомоти давлатӣ, баланд бардоштани нақши қонун ва ташаккули фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа равона гардид.Барои Тоҷикистон, ки роҳи бунёди давлати ҳуқуқбунёдро интихоб кардааст, эҳтироми қонун ва таъмини волоияти он аз муҳимтарин арзишҳои истиқлол мебошад.Дар Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 низ нигоҳдории ваҳдати миллӣ, таъмини амнияти миллӣ, адолати иҷтимоӣ ва беҳтар намудани некӯаҳволии мардум ҳамчун самтҳои муҳими рушди дарозмуддат таъкид шудаанд. Ҳуҷҷати мазкур рушди устувори кишварро бо бунёди Тоҷикистони соҳибистиқлол, босубот ва рақобатпазир пайванд медиҳад.Ин равиш нишон медиҳад, ки ҳифзи истиқлол танҳо ҳимояи марзҳои давлатӣ нест. Истиқлол бояд дар ҳаёти ҳаррӯзаи шаҳрванд, дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, дар риояи қонун ва дар муносибати ҷомеа ба давлату миллат таҷассум ёбад.Агар истиқлолро ҳамчун боми давлати миллӣ тасаввур кунем, ваҳдат яке аз сутунҳои асосии нигоҳдорандаи он мебошад.Таҷрибаи таърихи навини Тоҷикистон нишон дод, ки ихтилофҳои дохилӣ метавонанд ба истиқлол ва давлатдорӣ таҳдиди ҷиддӣ эҷод намоянд. Аз ин рӯ, ҳифзи ваҳдати миллӣ бояд ҳамеша аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимми сиёсӣ ва иҷтимоӣ боқӣ монад.Ваҳдат танҳо набудани низоъ нест. Ваҳдат пеш аз ҳама қобилияти ҷомеа барои муттаҳид шудан дар атрофи манфиатҳои умумимиллӣ мебошад. Ҷомеаи муттаҳид метавонад дар муқобили таҳдидҳои дохилӣ ва хориҷӣ устувор истад.Дар замони муосир, ки таъсири иттилоот ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба афкори ҷомеа хеле зиёд шудааст, ҳифзи ваҳдати миллӣ танҳо бо тадбирҳои сиёсӣ имконнопазир аст. Барои ин баланд бардоштани сатҳи маърифати шаҳрвандӣ, саводи ҳуқуқӣ ва иттилоотии аҳолӣ зарур мебошад.Махсусан ҷавонон бояд дарк намоянд, ки сулҳу ваҳдат арзиши бебаҳо буда, ҳифзи он аз ҳар як шаҳрванди кишвар масъулияти ҷиддиро талаб мекунад.Истиқлол ба миллати тоҷик имконият дод, ки арзишҳои таърихӣ ва фарҳангии худро бо диди нав эҳё ва муаррифӣ намояд.Забони тоҷикӣ, таърихи давлатдорӣ, фарҳанг, адабиёт, урфу одатҳои миллӣ, осори ниёгон ва хотираи таърихӣ аз ҷумлаи арзишҳое мебошанд, ки ҳувияти миллиро ташаккул медиҳанд.Ҳифзи ин арзишҳо маънои аз ҷаҳони муосир ҷудо шуданро надорад. Баръакс, миллати худшинос метавонад бо такя ба арзишҳои миллӣ ба равандҳои ҷаҳонӣ фаъолона ворид шавад.Пешвои миллат дар солҳои соҳибистиқлолӣ ба масъалаҳои омӯзиш ва эҳёи таъриху фарҳанги миллӣ таваҷҷуҳи пайваста зоҳир намудаанд. Бузургдошти шахсиятҳои таърихӣ, эҳёи ёдгориҳои фарҳангӣ, рушди фарҳанги миллӣ ва муаррифии дастовардҳои таърихии тоҷикон дар арсаи байналмилалӣ ба ташаккули худшиносии миллӣ мусоидат карданд.Дар ин замина, арҷгузорӣ ба таърихи миллат бояд танҳо дар доираи чорабиниҳои ҷашнӣ маҳдуд нашавад. Он бояд ба қисми таркибии таълиму тарбия табдил ёбад.Истиқлоли сиёсӣ бе истиқлоли зеҳнӣ наметавонад пурра устувор бошад.Истиқлоли зеҳнӣ маънои онро дорад, ки миллат дорои неруи илмӣ, кадрҳои соҳибихтисос, маорифи пешрафта ва қобилияти тавлиди дониш мебошад.Аз ин рӯ, таваҷҷуҳ ба рушди маориф ва илм яке аз роҳҳои муҳимми таҳкими истиқлол мебошад. Давлате, ки ба дониш ва илм такя мекунад, имконияти бештар барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва таъмини рушди иқтисодиву иҷтимоӣ дорад.Дар сиёсати рушди Тоҷикистон маориф ҳамчун яке аз самтҳои муҳими рушди сармояи инсонӣ ҷойгоҳи хос дорад. Татбиқи ҳадафҳои стратегии рушди кишвар низ ба баланд бардоштани сатҳи зиндагӣ, рушди иқтисодӣ ва истифодаи самараноки неруи инсонӣ нигаронида шудааст.Аз ин рӯ, дастгирии омӯзгорон, рушди муассисаҳои таълимӣ, омода намудани кадрҳои ҷавон, рушди илмҳои дақиқу табиӣ, омӯзиши технологияҳои нав ва баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон бояд ҳамчун қисми муҳими сиёсати ҳифзи истиқлол арзёбӣ шавад.Имрӯз қисми зиёди аҳолии Тоҷикистонро ҷавонон ташкил медиҳанд. Бинобар ин, маҳз онҳо дар оянда идомадиҳандаи роҳи давлатдорӣ ва ҳифзкунандаи арзишҳои истиқлол хоҳанд буд.Насле, ки истиқлолро танҳо аз китобҳо намехонад, балки онро ҳамчун воқеияти ҳаёти худ дарк мекунад, метавонад ба арзиши он муносибати дигар дошта бошад.Ҷавонони имрӯз бояд бидонанд, ки истиқлол имконияти таҳсил, касбомӯзӣ, фаъолияти озод, рушди истеъдод ва иштироки фаъол дар ҳаёти ҷомеаро фароҳам овардааст. Аммо дар баробари ҳуқуқҳо, ҳар як ҷавон дорои масъулият низ мебошад.Ин масъулият аз донишомӯзӣ, эҳтироми қонун, ҳифзи арзишҳои миллӣ, муносибати масъулона ба иттилоот, эҳтироми калонсолон, меҳнатдӯстӣ ва саҳм гузоштан дар ободии Ватан иборат аст.Дар шароити рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ саводи иттилоотӣ низ ба як ҷузъи муҳими фарҳанги шаҳрвандӣ табдил ёфтааст. Ҷавонон бояд тавонанд иттилооти дурусту нодурустро аз ҳам фарқ намоянд, ба ҳар гуна иттилооти иғвоангезона ва бардурӯғ бе таҳлил бовар накунанд ва манфиатҳои миллиро дуруст дарк намоянд.Яке аз самтҳои муҳими рушди ҷомеаи соҳибистиқлол баланд бардоштани мақоми зан дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва давлатӣ мебошад.Зан дар ҳифзи арзишҳои миллӣ нақши хос дорад. Модар аввалин тарбиятгари фарзанд аст. Забон, одоб, эҳтироми калонсолон, муҳаббат ба Ватан, фарҳанг ва анъанаҳои миллӣ пеш аз ҳама дар муҳити оила ташаккул меёбанд.Аз ин рӯ, дастгирии занон ва фароҳам овардани шароити муносиб барои таҳсил, фаъолияти касбӣ ва иштироки онҳо дар ҳаёти ҷомеа танҳо масъалаи иҷтимоӣ нест. Он ба ҳифзи арзишҳои миллӣ ва рушди сармояи инсонӣ низ иртиботи мустақим дорад.Ҷомеае, ки занони босавод, соҳибмаърифат ва фаъол дорад, барои тарбияи насли солим ва донишманд имкониятҳои бештар пайдо мекунад.Ҳифзи истиқлол бидуни ҳифзи қонун имконнопазир аст.Давлати ҳуқуқбунёд маҳз дар он маъно дорад, ки муносибатҳои ҷамъиятӣ дар асоси қонун танзим шуда, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ҳифз карда мешаванд. Аз ин нуқтаи назар, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ яке аз воситаҳои муҳими таҳкими истиқлол мебошад.Шаҳрванде, ки ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои худро медонад, нисбат ба давлат ва ҷомеа масъулияти бештар эҳсос мекунад. Ӯ медонад, ки озодӣ бидуни масъулият вуҷуд дошта наметавонад ва истифодаи ҳуқуқ бояд дар доираи қонун сурат гирад.Дар ин самт фаъолияти мақомоти адлия аҳаммияти махсус дорад. Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон, такмили ихтисоси кормандони мақомоти давлатӣ, тарбияи ҳуқуқии ҷавонон ва таҳкими фарҳанги қонунӣ ба устувории давлати ҳуқуқбунёд мусоидат мекунад.Ҳамчун корманди соҳаи такмили ихтисос бар ин назар ҳастам, ки рушди касбии хизматчиёни давлатӣ ва баланд бардоштани сатҳи донишҳои ҳуқуқии онҳо яке аз шартҳои муҳими фаъолияти босифати мақомоти давлатӣ мебошад. Хизматчии давлатӣ бояд на танҳо мутахассиси соҳа, балки шахси дорои фарҳанги баланди ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ бошад.Яке аз хусусиятҳои муҳимми даврони соҳибистиқлолӣ пайванди ҳифзи истиқлол бо рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мебошад.Истиқлол бояд барои мардум имконияти зиндагии шоиста, дастрасӣ ба маориф, тандурустӣ, шуғл ва хизматрасониҳои давлатӣ фароҳам оварад. Аз ин рӯ, рушди иқтисодиву иҷтимоӣ низ ҷузъи ҳифзи истиқлол мебошад.Сиёсати стратегии рушди Тоҷикистон дар ҳамин замина ба ҳадафҳои дарозмуддати рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва истифодаи самараноки неруи инсонӣ нигаронида шудааст. Стратегияи миллии рушд барои давраи то соли 2030 ҳадафи олии рушди дарозмуддатро баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум дар асоси рушди устувори иқтисодӣ муайян менамояд.Бунёди роҳҳо, иншооти энергетикӣ, муассисаҳои иҷтимоӣ, рушди шаҳрҳо ва деҳот, беҳтар намудани инфрасохтор ва фароҳам овардани шароити мусоиди зиндагӣ на танҳо корҳои ободонӣ, балки таҳкими пояҳои моддии давлати соҳибистиқлол низ мебошанд.Давлати устувор бояд тавонад барои шаҳрвандони худ шароити муносиб фароҳам оварад.
Аз ин рӯ, ҳар як дастоварди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар маҷмӯъ ба таҳкими истиқлол мусоидат мекунад.
Яке аз масъалаҳои муҳими замони муосир баланд бардоштани фарҳанги масъулият дар ҷомеа мебошад.
Ҳифзи истиқлолро танҳо ба мақомоти давлатӣ вогузор кардан мумкин нест. Он бояд ба фарҳанги ҳаррӯзаи шаҳрвандӣ табдил ёбад.
Вақте шаҳрванд қонунро риоя мекунад, андоз месупорад, ба моликияти давлатӣ эҳтиёткорона муносибат менамояд, муҳити зистро ҳифз мекунад, фарзандонашро дар рӯҳияи ватандӯстӣ тарбия менамояд ва дар рушди ҷомеа саҳм мегузорад, ӯ дар амал ба таҳкими истиқлол мусоидат мекунад.
Истиқлол дар чунин рафтори одии ҳаррӯза низ таҷассум меёбад.
Аз ин рӯ, тарбияи шаҳрвандии насли нав бояд яке аз самтҳои муҳими фаъолияти муассисаҳои таълимӣ, фарҳангӣ ва давлатӣ бошад.
Ҷаҳонишавӣ ба давлатҳо имкониятҳои васеъ барои ҳамкорӣ ва рушд фароҳам овардааст. Ҳамзамон, он метавонад ба ҳувияти миллӣ, забон, фарҳанг ва арзишҳои ҷомеа таъсир расонад.
Барои Тоҷикистон муҳим аст, ки дар равандҳои ҷаҳонӣ бо мавқеи устувори миллӣ иштирок намояд. Яъне мо бояд аз дастовардҳои илмӣ, технология ва таҷрибаи пешрафтаи ҷаҳон истифода барем, аммо дар баробари ин арзишҳои миллии худро ҳифз намоем.
Дар ин масъала нақши маориф ва фарҳанг ниҳоят бузург аст. Шахси дорои ҷаҳонбинии васеъ метавонад ҳамзамон ба фарҳанги дигарон эҳтиром гузошта, арзишҳои миллии худро низ ҳифз кунад.
Ҳамин аст маънои аслии худшиносии миллӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ: на бастани дарҳо ба ҷаҳони беруна, балки ворид шудан ба он бо ҳувияти устувор ва фарҳанги баланди миллӣ.
35 соли истиқлол ба мо як ҳақиқати муҳимро нишон дод: давлатдорӣ танҳо бо қонунҳо ва сохторҳои давлатӣ устувор намемонад. Барои пойдории он иродаи миллӣ, ваҳдат, фарҳанги ҳуқуқӣ, иқтисоди устувор, маорифи пешрафта ва ҷомеаи масъул зарур аст.
Нақши Пешвои миллат дар марҳилаи ташаккули давлатдории навини Тоҷикистон пеш аз ҳама дар он ифода меёбад, ки арзишҳои муҳими давлатдорӣ — сулҳ, ваҳдат, соҳибихтиёрӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва рушди устувори кишвар — ба самтҳои пайвастаи сиёсати давлатӣ табдил ёфтанд.
Имрӯз вазифаи ҷомеа аз он иборат аст, ки ин арзишҳоро танҳо ҳамчун мероси гузашта қабул накунад, балки онҳоро бо мазмуни нав идома диҳад.
Агар насли имрӯз сулҳу ваҳдатро ҳифз кунад, агар ҷавонон дониш омӯзанд, агар шаҳрвандон қонунро эҳтиром намоянд, агар ҷомеа ба илму маориф ва фарҳанг такя кунад ва агар ҳар як шахс барои ободии Ватан саҳми худро гузорад, истиқлол боз ҳам устувортар мегардад.
Истиқлол бузургтарин арзиши сиёсию таърихии Тоҷикистони муосир мебошад. Ҳифзи он вазифаи як ниҳод ё як насл нест. Ин вазифаи умумимиллӣ мебошад, ки тамоми ҷомеаро муттаҳид месозад.
Дар ин раванд нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун роҳбари давлат дар таҳкими сулҳу ваҳдат, бунёди низоми муосири давлатдорӣ, рушди соҳаҳои иқтисодиву иҷтимоӣ, таҳкими арзишҳои миллӣ ва муайян намудани самтҳои стратегии рушди кишвар аҳаммияти хос пайдо кардааст.
Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки истиқлолро танҳо бо шиор ҳифз кардан имконнопазир аст. Истиқлолро бо дониш, меҳнат, қонун, ваҳдат, фарҳанг, маърифат ва масъулияти шаҳрвандӣ ҳифз мекунанд.
Аз ин рӯ, имрӯз ҳифзи арзишҳои соҳибистиқлолӣ бояд ба вазифаи ҳаррӯзаи ҳар як шаҳрванди кишвар табдил ёбад. Барои кормандони мақомоти давлатӣ бошад, ин масъулият боз ҳам бештар аст, зеро фаъолияти онҳо бевосита бо татбиқи сиёсати давлатӣ, таъмини ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва таҳкими давлатдории ҳуқуқбунёд алоқаманд мебошад.
Ҳар қадар сатҳи маърифати ҳуқуқии ҷомеа баланд бошад, ҳамон қадар эҳтиром ба қонун ва давлат бештар мегардад. Ҳар қадар ҷавонон донишманду худшинос бошанд, ҳамон қадар ояндаи истиқлол устувортар мегардад. Ҳар қадар ҷомеа муттаҳид бошад, ҳамон қадар давлат дар муқобили таҳдидҳои замони муосир устувор хоҳад буд.
Бинобар ин, истиқлолро бояд на танҳо ҷашн гирифт, балки ҳар рӯз бо меҳнати созанда, донишандӯзӣ, риояи қонун, ҳифзи ваҳдат ва эҳтироми арзишҳои миллӣ таҳким бахшид.
Зеро истиқлол мероси бебаҳост, аммо пойдории он аз масъулияти насли имрӯза ва ояндаи миллат вобаста мебошад.
Муовини ректори Донишкадаи такмили ихтисоси Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Ашурзода Мухтор Мирзо
