ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ҲАМЧУН ДАВЛАТИ ТАШАББУСКОРИ РӮЗНОМАИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ СУЛҲ: ТАҲЛИЛИ СИЁСӢ-ҲУҚУҚӢ

Дар шароити муосири рушди муносибатҳои байналмилалӣ масъалаи ҳифзи сулҳ, таъмини амнияти фарогир ва пешгирии таҳдидҳои глобалӣ ба яке аз самтҳои калидии сиёсати ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Тағйироти босуръати низоми байналмилалӣ, пайдоиши шаклҳои нави…

Дар шароити муосири рушди муносибатҳои байналмилалӣ масъалаи ҳифзи сулҳ, таъмини амнияти фарогир ва пешгирии таҳдидҳои глобалӣ ба яке аз самтҳои калидии сиёсати ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Тағйироти босуръати низоми байналмилалӣ, пайдоиши шаклҳои нави таҳдидҳо ва афзоиши вобастагии мутақобилаи давлатҳо зарурати таҳкими механизмҳои самараноки ҳамкории байналмилалиро ба миён овардааст. Таҷрибаи таърихии асри XXI нишон медиҳад, ки сулҳу суботи байналмилалӣ танҳо тавассути пешгирии низоъҳои мусаллаҳона таъмин намегардад, балки ба маҷмӯи омилҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ вобаста мебошад. Аз ин рӯ, рушди ҳамкориҳои бисёрҷониба, эҳтироми қатъии принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таҳкими ниҳодҳои демократӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди устувор ҳамчун заминаҳои асосии сулҳи пойдор эътироф мегарданд.
Дар ин раванд Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол ва узви фаъоли ҷомеаи байналмилалӣ мавқеи хоси худро дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии сулҳ ва амният муайян намудааст. Таҷрибаи таърихии кишвар дар роҳи барқарорсозии сулҳу ваҳдати миллӣ, ки тавассути муколамаи сиёсӣ, ризоияти миллӣ ва ҳалли осоиштаи ихтилофҳо ба даст омадааст, аҳамияти байналмилалӣ пайдо кардааст. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки иродаи сиёсӣ, эътимоди тарафайн ва эҳтироми манфиатҳои умумӣ метавонанд ҳамчун воситаҳои муассири ҳалли низоъҳо ва таҳкими суботи дарозмуддат хизмат намоянд.
Дар баробари ин, ташаббусҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти ҳалли масъалаҳои глобалӣ — аз ҷумла вобаста ба таҳкими сулҳ, ҳифзи захираҳои об, мубориза бо тағйирёбии иқлим ва ҳифзи муҳити зист — шаҳодат медиҳанд, ки кишвар на танҳо иштирокчии равандҳои сулҳсозӣ, балки яке аз ташаббускорони фаъоли рӯзномаи байналмилалии сулҳ мебошад. Маҳз ҳамин мавқеи созанда замина фароҳам овардааст, ки Тоҷикистон дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун ҷонибдори муколама, ҳамкорӣ ва ташаккули низоми одилонаи амниятӣ шинохта шавад.
Сиёсати сулҳпарваронаи Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун самти муҳими сиёсати дохилӣ ва хориҷии давлат ташаккул ёфта, ба таҳкими суботи миллӣ, Яке аз омилҳои муҳиме, ки нақши Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар рӯзномаи байналмилалии сулҳ муайян менамояд, таҷрибаи нодири барқарорсозии сулҳу субот дар кишвар мебошад. Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991 Тоҷикистон бо яке аз марҳилаҳои мураккаби таърихи навини худ рӯ ба рӯ гардид. Ноустувории сиёсӣ, буҳрони иҷтимоӣ ва низои дохилӣ, ки солҳои 1992–1997 идома ёфт, ба ҳаёти ҷомеа ва раванди давлатсозии миллӣ таъсири ҷиддӣ расонид.
Дар чунин шароити душвор роҳбарияти давлат ва намояндагони қувваҳои гуногуни сиёсӣ роҳи муколама ва музокироти сиёсиро ҳамчун воситаи асосии ҳалли ихтилофҳо интихоб намуданд. Бо баргузории чандин даври гуфтушунидҳо бо миёнаравии ҷомеаи байналмилалӣ ва иштироки ҷонибҳои манфиатдор заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсӣ барои расидан ба сулҳи фарогир фароҳам оварда шуд.
Натиҷаи муҳими ин раванд ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 гардид. Ин санади таърихӣ на танҳо ба низои дохилӣ хотима бахшид, балки заминаи устувори ташаккули давлатдории муосири Тоҷикистон, таҳкими ваҳдати миллӣ ва рушди минбаъдаи кишварро фароҳам овард.
Таҷрибаи сулҳи тоҷикон нишон дод, ки ҳатто дар шароити мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ бо такя ба муколамаи созанда, эътимоди тарафайн, иродаи сиёсӣ ва гузаштҳои мутақобила метавон ба сулҳи пойдор ноил гардид. Аз ин рӯ, таҷрибаи Тоҷикистон имрӯз ҳамчун намунаи муҳими ҳалли мусолиматомези низоъҳо дар таҳқиқоти сиёсӣ ва ҳуқуқии байналмилалӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифта, аҳамияти он берун аз доираи кишвар арзёбӣ мегардад.
Маҳз ҳамин таҷрибаи таърихӣ Тоҷикистонро водор сохт, ки дар сатҳи байналмилалӣ масъалаи сулҳро ҳамчун арзиши умумибашарӣ ва шарти асосии рушди устувор пайгирӣ намояд.

Дар давраи соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон як қатор ташаббусҳои байналмилалиро пешниҳод намуд, ки ба ҳалли масъалаҳои муҳими глобалӣ равона шудаанд. Аз ҷумла, ташаббусҳо дар соҳаи ҳифзи захираҳои об, мубориза бо тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва таҳкими фарҳанги сулҳ нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон дар баррасии масъалаҳои умумии башарӣ мавқеи фаъол ва масъулиятшиносона дорад.
Ташаббуси Тоҷикистон оид ба эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» идомаи мантиқии ҳамин сиёсати сулҳпарварона мебошад. Ин ташаббус ба таҳкими нақши ҷомеаи байналмилалӣ дар пешгирии низоъҳо, густариши дипломатияи пешгирикунанда, таҳкими эътимод миёни давлатҳо ва ташаккули муҳити устувори сулҳу амният равона шудааст.
Аз нуқтаи назари сиёсӣ-ҳуқуқӣ, аҳамияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки он зарурати гузариш аз муносибати вокунишӣ ба муносибати пешгирикунандаро дар масъалаи сулҳ таъкид менамояд. Яъне ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд на танҳо оқибатҳои низоъҳоро бартараф созад, балки сабабҳои пайдоиши онҳоро тавассути рушди иҷтимоӣ, таҳкими институтҳои ҳуқуқӣ ва густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ коҳиш диҳад.
Сиёсати сулҳпарваронаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба принсипҳои бунёдии ҳуқуқи байналмилалӣ, аз ҷумла эҳтироми соҳибихтиёрӣ ва истиқлолияти давлатҳо, баробарии ҳуқуқии онҳо, дахолат накардан ба корҳои дохилии давлатҳо, ҳалли осоиштаи баҳсҳо ва рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ асос меёбад. Ин принсипҳо ҳамчун заминаи ҳуқуқии низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ на танҳо устувории давлатҳоро таъмин менамоянд, балки барои ташаккули муҳити эътимоднок ва пешгӯишавандаи амниятӣ мусоидат мекунанд.
Дар асоси таҷрибаи таърихии худ, Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳамияти волои ҳуқуқи байналмилалӣ ва дипломатияи созандаро дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ таъкид менамояд. Мавқеи кишвар бар он асос меёбад, ки ҳеҷ як низоъ ва ихтилоф набояд бо роҳи зӯроварӣ ҳал карда шавад, балки бояд тавассути муколамаи сиёсӣ, музокирот ва механизмҳои ҳуқуқии байналмилалӣ роҳи ҳалли худро пайдо намояд.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳифзи сулҳ, суботи ҷомеа, таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва эҳтироми арзишҳои умумии башариро ҳамчун самтҳои муҳими фаъолияти давлат муайян менамояд. Ин меъёрҳои конститутсионӣ заминаи ҳуқуқии сиёсати дохилӣ ва хориҷии давлатро ташкил дода, барои татбиқи сиёсати сулҳпарварона ва рушди муносибатҳои байналмилалии Тоҷикистон мусоидат мекунанд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун узви масъули ҷомеаи ҷаҳонӣ уҳдадориҳои байналмилалии худро дар асоси санадҳои эътирофшудаи ҳуқуқи байналмилалӣ иҷро намуда, дар таҳкими низоми амнияти байналмилалӣ ва пешбурди ғояҳои сулҳ, ҳамкорӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ саҳми арзанда мегузорад. Ташаббусҳои байналмилалии кишвар, аз ҷумла дар самти таҳкими сулҳ ва амнияти ҷаҳонӣ, нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон ҳуқуқи байналмилалиро на танҳо ҳамчун маҷмӯи меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки ҳамчун воситаи муҳими таъмини сулҳи пойдор ва рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ арзёбӣ менамояд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон дар марҳилаи муосир ҳамчун давлати ташаббускори рӯзномаи байналмилалии сулҳ мавқеи худро пайваста таҳким мебахшад. Таҷрибаи нодири сулҳи тоҷикон, сиёсати хориҷии созанда ва ташаббусҳои байналмилалии кишвар дар самти ҳалли масъалаҳои глобалӣ нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон сулҳро на танҳо ҳамчун ҳадафи муҳими сиёсӣ, балки ҳамчун арзиши бунёдии тамаддуни башарӣ, шарти асосии рушди устувор ва омили муҳими таъмини амнияти байналмилалӣ арзёбӣ менамояд.
Мавқеи Тоҷикистон дар масъалаҳои сулҳ ва амният бар асоси таҷрибаи таърихии худ, эҳтироми принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҷонибдории ҳамкориҳои бисёрҷониба ташаккул ёфтааст. Кишвар бо пешниҳоди ташаббусҳои созанда дар сатҳи байналмилалӣ собит намудааст, ки метавонад ҳамчун иштирокчии фаъоли равандҳои сулҳсозӣ ва пешбарандаи ғояҳои муколама, эътимод ва ҳамдигарфаҳмӣ дар муносибатҳои байналмилалӣ нақши муассир дошта бошад.