Дар шароити муосири рушди муносибатҳои байналмилалӣ масъалаи ҳифзи сулҳ, пешгирии низоъҳо ва таъмини амнияти устувор ба яке аз масъалаҳои муҳимтарини рӯзномаи ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Таҷрибаи даҳсолаҳои охир нишон медиҳад, ки танҳо мавҷудияти механизмҳои низомӣ ва сиёсӣ барои таъмини амнияти байналмилалӣ кофӣ нестанд. Ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ташаккули фарҳанги нави сулҳ, таҳкими эътимод миёни давлатҳо, рушди маърифати ҳуқуқӣ, ҳифзи ҳуқуқи инсон ва фароҳам овардани шароити мусоиди зиндагӣ барои наслҳои оянда ниёз дорад.
Дар ҳамин замина, ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» аҳамияти махсус пайдо менамояд. Ин ташаббус идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарварона ва созандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад, ки таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун самти муҳими сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишвар ташаккул ёфтааст. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар самти таҳкими сулҳ, амният ва ҳамкории байнидавлатӣ нишон медиҳанд, ки кишвар ба масъалаҳои глобалӣ бо масъулияти баланд муносибат намуда, дар пешбурди ғояҳои сулҳ, муколама ва ҳамдигарфаҳмӣ саҳми воқеӣ мегузорад.
Ташаббуси мазкур ба таҳкими нақши ҷомеаи байналмилалӣ дар пешгирии низоъҳо, густариши ҳамкориҳои бисёрҷониба, таҳкими эътимод миёни давлатҳо ва ташаккули муҳити устувори сулҳу амният равона шудааст. Он ҷомеаи ҷаҳониро ба андешидани тадбирҳои муштарак ҷиҳати ҳифзи сулҳ, рушди фарҳанги сулҳ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои зиндагии шоистаи наслҳои оянда даъват менамояд.
Сулҳ танҳо набудани ҷанг нест, балки ҳолати устувори муносибатҳои ҷамъиятӣ ва байналмилалӣ мебошад, ки дар он адолат, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ таъмин мегарданд. Дар асри XXI таҳдидҳо ба сулҳ шаклҳои гуногун гирифтаанд: низоъҳои мусаллаҳона, терроризм ва экстремизм, тағйирёбии иқлим, камбизоатӣ, нобаробарии иҷтимоӣ, буҳронҳои башардӯстона ва рақобатҳои геосиёсӣ.
Аз ин рӯ, таҳкими сулҳ бояд ҳамчун раванди ҳамаҷониба баррасӣ шавад, ки дар баробари ҳалли низоъҳо, ба решаҳои пайдоиши онҳо низ таваҷҷуҳ менамояд. Дар ин раванд нақши созмонҳои байналмилалӣ, махсусан Созмони Милали Муттаҳид, аҳамияти калидӣ дорад. Оинномаи СММ ҳадафи асосии худро ҳифзи сулҳу амнияти байналмилалӣ муайян намуда, давлатҳоро ба ҳалли осоиштаи баҳсҳо ва рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ даъват менамояд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлате, ки таҷрибаи мураккаби барқарорсозии сулҳу суботро пас аз низои дохилӣ бо роҳи муколама ва ризоияти миллӣ аз сар гузаронидааст, аҳамияти сулҳро на танҳо ҳамчун арзиши муҳими сиёсӣ, балки ҳамчун заминаи асосии пешрафти устувори миллӣ ва иштироки фаъол дар равандҳои байналмилалӣ дарк менамояд. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон бори дигар собит сохт, ки ҳатто дар шароити ихтилофҳои амиқи сиёсӣ ва иҷтимоӣ тавассути иродаи сиёсӣ, эътимоди тарафайн, гуфтугӯи созанда ва эҳтироми манфиатҳои умумӣ метавон роҳи ҳалли мусолиматомезро пайдо намуд.
Маҳз ҳамин таҷрибаи таърихӣ барои Тоҷикистон замина фароҳам овард, ки дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун ҷонибдори фаъоли сулҳ, ҳамкорӣ ва ҳалли осоиштаи масъалаҳои глобалӣ баромад намояд. Дар даврони соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон як қатор ташаббусҳои байналмилалиро пешниҳод кардааст, ки ба ҳалли мушкилоти муҳими ҷомеаи ҷаҳонӣ равона шудаанд. Ташаббусҳои кишвар дар самти ҳифзи захираҳои об, мубориза бо тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо, таҳкими дипломатияи пешгирикунанда ва густариши фарҳанги сулҳ далели равшани мавқеи созанда ва масъулиятшиносонаи Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ мебошанд.
Пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон намудани Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) низ идомаи мантиқии ҳамин сиёсати сулҳпарварона ба ҳисоб меравад. Моҳияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ бояд ҳамчун дастоварди муваққатии сиёсӣ не, балки ҳамчун арзиши бунёдии тамаддуни башарӣ, шарти муҳими амнияти байналмилалӣ ва омили калидии рушди устувор барои наслҳои имрӯза ва оянда ҳифз ва таҳким дода шавад. Ин ташаббус ҷомеаи ҷаҳониро ба андешаи муштарак ва амалҳои ҳамоҳангшуда ҷиҳати пешгирии низоъҳо, таҳкими эътимод миёни давлатҳо ва бунёди ҷаҳони одилонаю устувор даъват менамояд.
Яке аз аҳамияти асосии Даҳсолаи байналмилалӣ дар он мебошад, ки он метавонад ба ташаккули низоми нави ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи сулҳ мусоидат намояд. Механизми мазкур метавонад самтҳои зеринро фаро гирад:
Якум, пешгирии низоъҳо тавассути дипломатияи пешгирикунанда. Ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд ба пешгирии сабабҳои пайдоиши низоъҳо таваҷҷуҳи бештар зоҳир намояд. Муколамаи сиёсӣ, миёнаравӣ ва истифодаи механизмҳои ҳуқуқии байналмилалӣ метавонанд аз сар задани буҳронҳои нав пешгирӣ намоянд.
Дуюм, таҳкими фарҳанги сулҳ ва таҳаммулпазирӣ. Маърифати ҳуқуқӣ, тарбияи шаҳрвандӣ ва эҳтироми арзишҳои инсонӣ бояд аз сатҳи оила, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа оғоз гардад. Насли оянда бояд ҳамчун насли сулҳсоз тарбия ёбад.
Сеюм, пайваст намудани сулҳ бо рушди устувор. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки бе рушди иқтисодӣ, адолати иҷтимоӣ ва ҳифзи муҳити зист сулҳи дарозмуддат таъмин шуда наметавонад.
Барои татбиқи самараноки ҳадафҳои Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ зарур аст, ки давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ як қатор тадбирҳоро амалӣ намоянд:
• таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ дар самти пешгирии низоъҳо;
• рушди дипломатияи бисёрҷониба ва эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ;
• дастгирии барномаҳои таълимӣ оид ба фарҳанги сулҳ;
• муборизаи муштарак бар зидди терроризм, экстремизм ва дигар таҳдидҳои муосир;
• фароҳам овардани шароити баробар барои рушди иҷтимоию иқтисодии кишварҳо;
• ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои наслҳои оянда.
Дар ин раванд иштироки ҷавонон низ аҳамияти махсус дорад. Ҷавонон нерӯи асосии рушди ҷомеа мебошанд ва ҷалби онҳо ба ташаббусҳои сулҳсоз метавонад барои ташаккули фарҳанги нави муносибатҳои байналмилалӣ мусоидат намояд.
Ҳадафҳои рушди устувор, ки аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун барномаи умумии рушди башарӣ қабул гардидаанд, бе таъмини сулҳ, амният ва суботи сиёсӣ наметавонанд ба таври комил амалӣ шаванд. Зеро сулҳ на танҳо шарти муҳими ҳифзи ҳаёти инсон ва суботи ҷомеа, балки заминаи асосии татбиқи барномаҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва экологӣ ба ҳисоб меравад. Махсусан, Ҳадафи 16-уми рушди устувор — «Таъмини сулҳ, адолат ва ташаккули ниҳодҳои самаранок» — робитаи ногусастании байни сулҳи пойдор, волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқи инсон ва рушди устувори ҷомеаро таъкид менамояд.
Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки давлатҳое, ки дар онҳо сулҳу субот таъмин аст, имконияти бештар барои рушди иқтисодӣ, пешрафти илму маориф, таҳкими низоми тандурустӣ, ҳифзи муҳити зист ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ доранд. Дар чунин шароит захираҳои моддӣ ва зеҳнӣ ба ҷойи ҳалли оқибатҳои низоъҳо ба самти бунёдкорӣ ва рушди дарозмуддат равона карда мешаванд. Баръакс, низоъҳои мусаллаҳона ва бесуботии сиёсӣ боиси талафоти инсонӣ, хароб гардидани инфрасохтор, коҳиши имкониятҳои иқтисодӣ, афзоиши муҳоҷирати маҷбурӣ ва бозмондагии иҷтимоӣ мегарданд.
Аз ин нуқтаи назар, Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) метавонад ҳамчун платформаи муҳими глобалӣ барои ҳамоҳангсозии талошҳои давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ дар самти таҳкими фарҳанги сулҳ ва ноил шудан ба ҳадафҳои рушди устувор хизмат намояд. Татбиқи ҳадафҳои ин Даҳсола метавонад ба ташаккули муносибати нави ҷаҳонӣ мусоидат намояд, ки дар он сулҳ на танҳо натиҷаи ҳалли низоъҳо, балки омили асосии пешрафти иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва маънавии инсоният арзёбӣ мегардад.
