Дар оғози асри XXI низоми муносибатҳои байналмилалӣ бо тағйироти амиқи сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардидааст. Равандҳои ҷаҳонишавӣ, афзоиши вобастагии мутақобилаи давлатҳо, рушди босуръати технологияҳои нав, тағйирёбии иқлим ва пайдоиши таҳдидҳои нави амниятӣ нишон медиҳанд, ки масъалаи таъмини сулҳу субот дигар танҳо вазифаи дохилии давлатҳо набуда, балки ба яке аз масъалаҳои асосии рӯзномаи ҷаҳонии ҷомеаи байналмилалӣ табдил ёфтааст. Дар чунин шароит ҳифзи сулҳ, пешгирии низоъҳо, таҳкими фарҳанги муколама ва эҷоди механизмҳои муассири ҳамкории байналмилалӣ аҳамияти стратегӣ пайдо менамояд.
Сулҳ ҳамчун арзиши олии инсоният дар низоми ҳуқуқи байналмилалӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Аз замони таъсиси Созмони Милали Муттаҳид баъди Ҷанги дуюми ҷаҳон, масъалаи ҳифзи сулҳ ва амнияти байналмилалӣ ҳамчун яке аз ҳадафҳои асосии ҷомеаи ҷаҳонӣ муайян гардид. Тибқи моддаи 1 Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид, яке аз мақсадҳои асосии Созмон «нигоҳ доштани сулҳу амнияти байналмилалӣ» ва андешидани чораҳои самараноки дастаҷамъона барои пешгирии таҳдидҳо ба сулҳ, бартараф намудани амалҳои таҷовузкорона ва ҳалли баҳсҳои байналмилалӣ бо роҳҳои осоишта мебошад. Ин меъёр нишон медиҳад, ки сулҳ дар ҳуқуқи байналмилалӣ на танҳо ҳамчун набудани ҷанг, балки ҳамчун ҳолати зарурии рушди сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии давлатҳо эътироф гардидааст.
Дар таҳаввули минбаъдаи ҳуқуқи байналмилалӣ мафҳуми сулҳ мазмуни васеътар пайдо намуд. Агар дар давраҳои қаблӣ (то нимаи аввали асри XX) сулҳ асосан ҳамчун ҳолати набудани амалиёти ҳарбӣ фаҳмида мешуд, имрӯз он ҳамчун низоми мураккаби муносибатҳои байналмилалӣ баррасӣ мегардад, ки дар он эҳтироми ҳуқуқи инсон, волоияти қонун, рушди устувор, адолати иҷтимоӣ ва ҳамкории байни давлатҳо нақши калидӣ доранд. Ба ин маъно, сулҳи устувор на танҳо натиҷаи қатъи низоъ, балки раванди доимии эҷоди шароити сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоие мебошад, ки пайдоиши сабабҳои низоъҳоро пешгирӣ менамояд.
Маҳз ҳамин муносибати нав ба мафҳуми сулҳ дар як қатор санадҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Эъломияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба фарҳанги сулҳ ва Барномаи амали он, ки соли 1999 аз ҷониби Маҷмаи умумии СММ қабул гардид, инъикос ёфтааст. Дар ин санадҳо таъкид мешавад, ки фарҳанги сулҳ бояд бар асоси эҳтироми ҳуқуқи инсон, пешбурди демократия, таҳкими таҳаммулпазирӣ, муколама ва ҳалли осоиштаи баҳсҳо ташаккул ёбад. Ҳамин тавр, ҳуқуқи байналмилалии муосир сулҳро ҳамчун арзиши умумибашарӣ ва шарти асосии пешрафти ҷомеа эътироф менамояд.
Дар ин замина, нақши давлатҳо дар ҳифзи сулҳу амнияти байналмилалӣ танҳо бо иҷрои уҳдадориҳои ҳуқуқии байналмилалӣ маҳдуд намешавад. Давлатҳои муосир бояд дар таҳкими механизмҳои пешгирикунандаи низоъҳо, рушди дипломатияи бисёрҷониба ва эҷоди фазои эътимод байни иштирокчиёни муносибатҳои байналмилалӣ саҳми фаъол гузоранд. Маҳз ҳамин равиш дар фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун яке аз самтҳои асосии сиёсати хориҷӣ ташаккул ёфтааст.
Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки низоъҳо аксаран дар натиҷаи омилҳои гуногун — ихтилофҳои сиёсӣ, мушкилоти иқтисодӣ, нобаробарии иҷтимоӣ, рақобати геосиёсӣ ва маҳдудияти захираҳо ба вуҷуд меоянд. Аз ин рӯ, ҳифзи сулҳ дар шароити муосир муносибати комплексиро талаб мекунад, ки дар он дипломатия, ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва механизмҳои башардӯстона бояд якҷоя истифода шаванд. Дар чунин шароит ташаббусҳое, ки ба пешгирии низоъҳо ва таҳкими фарҳанги сулҳ равона шудаанд, аҳамияти махсуси байналмилалӣ пайдо мекунанд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон, бо дарназардошти таҷрибаи таърихии худ ва мавқеи ҷонибдори сулҳу субот, маҳз чунин равишро дар сиёсати хориҷии худ интихоб намудааст. Таҷрибаи ба даст овардани сулҳи миллӣ баъди низои дохилии солҳои 1990-ум барои кишвар заминаи муҳим гардид, то масъалаи сулҳро на танҳо ҳамчун масъалаи дохилӣ, балки ҳамчун арзиши дорои аҳамияти байналмилалӣ баррасӣ намояд
Низои дохилии Тоҷикистон, ки дар оғози солҳои 1990-ум ба вуҷуд омад, яке аз давраҳои мураккабтарини таърихи навини давлатдорӣ ба ҳисоб меравад. Ин низоъ пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар натиҷаи ихтилофҳои шадиди сиёсӣ, иҷтимоӣ ва минтақавӣ оғоз гардида, ба ҷанги шаҳрвандӣ оварда расонд. Марҳилаи фаъоли муқовимати мусаллаҳона асосан солҳои 1992–1997 идома ёфта, ба сохтори сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар таъсири амиқи манфӣ расонид. Дар натиҷаи ин даргирӣ ҳазорҳо нафар шаҳрвандон ҷони худро аз даст доданд, садҳо ҳазор нафар маҷбур шуданд ҷойи зисти худро тарк намуда, ба муҳоҷирати дохилӣ ва хориҷӣ рӯ оваранд.
Тибқи маълумоти расмӣ ва арзёбиҳои гуногуни байналмилалӣ, дар солҳои ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон тақрибан зиёда аз 100 ҳазор нафар ҷони худро аз даст доданд, аз ҷумла теъдоди зиёди шаҳрвандони осоишта, кормандони мақомоти давлатӣ ва намояндагони гурӯҳҳои гуногуни ҷомеа. Бар асари низоъ тақрибан 1 миллион нафар ба шаклҳои гуногун кӯчбандӣ шуданд, ки ин яке аз бузургтарин буҳронҳои башардӯстона дар минтақаи Осиёи Марказӣ дар охири асри XX ба ҳисоб меравад.
Оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ танҳо бо талафоти инсонӣ маҳдуд нашуданд. Низоъ ба иқтисодиёти кишвар зарари ҷиддӣ расонида, фаъолияти корхонаҳои истеҳсолӣ, соҳаҳои саноат, кишоварзӣ, нақлиёт ва инфрасохтори иҷтимоиро халалдор намуд. Тибқи баъзе арзёбиҳо, зарари умумии иқтисодӣ аз низоъ ба миллиардҳо доллари ИМА расида, барқарорсозии баъдиҷангӣ барои давлат хароҷоти бузурги молиявӣ ва захираҳои зиёдро талаб намуд. Бисёр муассисаҳои таълимӣ, тиббӣ, роҳҳо, иншооти энергетикӣ ва дигар объектҳои муҳими иҷтимоӣ осеб диданд.
Илова бар талафоти иқтисодӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ба рушди институтҳои давлатӣ, сатҳи эътимоди иҷтимоӣ ва равандҳои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ низ таъсири манфӣ расонид. Низоъ боиси заиф гардидани низоми идоракунии давлатӣ, коҳиши имкониятҳои рушди иқтисодӣ ва афзоиши мушкилоти иҷтимоӣ гардид. Ҳазорон оилаҳо наздикони худро аз даст доданд, шумораи зиёди кӯдакон ятим монданд ва масъалаҳои вобаста ба барқарорсозии иҷтимоӣ ва равонии аҳолӣ ба яке аз вазифаҳои муҳими давлати навтаъсис табдил ёфтанд.
Бо вуҷуди чунин мушкилоти азим, Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист тавассути музокироти сиёсӣ, иродаи миллӣ ва дастгирии ҷомеаи байналмилалӣ роҳи сулҳро интихоб намояд. Имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва марҳилаи таърихии хотимаи муқовимати мусаллаҳона ва оғози давраи нави давлатсозӣ гардид. Ин таҷриба нишон дод, ки ҳатто баъди низоъҳои шадид низ тавассути муколама, гузашт, эътимодсозӣ ва эҳтироми манфиатҳои умумимиллӣ метавон сулҳи устуворро таъмин намуд.
Маҳз ҳамин таҷрибаи таърихӣ ва сиёсати пайгиронаи сулҳпарварона заминаи ташаккули дипломатияи сулҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон гардид. Дар давраи истиқлол Тоҷикистон сиёсати хориҷии худро бар асоси принсипҳои эҳтироми соҳибихтиёрии давлатҳо, баробарҳуқуқӣ, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ, ҳалли мусолиматомези баҳсҳо ва рушди ҳамкории байналмилалӣ ба роҳ монд. Ин равиш имкон дод, ки кишвар аз як иштирокчии одии муносибатҳои байналмилалӣ ба давлати ташаббускор дар ҳалли масъалаҳои дорои аҳамияти ҷаҳонӣ табдил ёбад.
Яке аз хусусиятҳои муҳими сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он ифода меёбад, ки ташаббусҳои байналмилалии он ба масъалаҳои умумии башарӣ равона гардидаанд. Агар дар марҳилаи аввал Тоҷикистон таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба масъалаҳои об, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва рушди устувор ҷалб намуда бошад, дар марҳилаи нав масъалаи таҳкими сулҳ ва пешгирии низоъҳоро ба рӯзномаи байналмилалӣ ворид намуд. Ин раванд нишон медиҳад, ки дипломатияи Тоҷикистон хусусияти пайваста ва стратегӣ дошта, ба ҳалли мушкилоти дарозмуддати инсоният равона шудааст.
Дар ҳамин замина ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон намудани Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) аҳамияти махсус пайдо мекунад. Ин ташаббус идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарваронаи кишвар буда, ҳадафи асосии он таҳкими нақши сулҳ дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ, пешгирии низоъҳо, рушди фарҳанги сулҳ, густариши муколамаи байни давлатҳо ва фароҳам овардани шароити мусоид барои зиндагии шоистаи наслҳои оянда мебошад.
Ташаббуси мазкур аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун идомаи мантиқии таҷрибаи сулҳсозии Тоҷикистон ва саҳми кишвар дар таҳкими низоми амнияти байналмилалӣ пешниҳод гардид. Пешвои миллат дар сиёсати дохилӣ ва хориҷии худ пайваста таъкид менамоянд, ки сулҳ ва субот на танҳо шарти асосии рушди давлатҳо, балки заминаи муҳими ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, пешрафти иқтисодӣ ва таъмини ояндаи устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад. Маҳз таҷрибаи таърихии Тоҷикистон дар роҳи барқарорсозии сулҳи миллӣ пас аз низои дохилии солҳои 1990-ум заминаи маънавӣ ва сиёсӣ барои пешниҳоди чунин ташаббуси байналмилалӣ гардид.
Раванди байналмилалии пешбурди ин ташаббус дар доираи Созмони Милали Муттаҳид амалӣ гардид. Лоиҳаи қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамкорӣ бо як қатор давлатҳо, аз ҷумла Озарбойҷон, Баҳрайн, Габон, Қазоқистон, Қирғизистон, Мавритания, Португалия, Сингапур, Туркманистон ва Ӯзбекистон пешниҳод карда шуд. Лоиҳаи мазкур таҳти рақами A/80/L.54 дар Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид ворид гардид.
Ин ташаббус аз ҷониби давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид бо ҷонибдории васеъ пазируфта шуда, дар натиҷа 25 июни соли 2026 Маҷмаи умумии СММ қатъномаеро қабул намуд, ки тибқи он солҳои 2027–2036 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда эълон гардиданд. Қабули ин санад нишон дод, ки ҷомеаи байналмилалӣ зарурати гузаштан аз фаҳмиши маҳдуди сулҳ ҳамчун танҳо набудани ҷангро дарк намуда, онро ҳамчун арзиши фарогири сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва башардӯстона эътироф менамояд.
Аҳамияти сиёсии ин ташаббус дар он зоҳир мегардад, ки он мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун давлати ҷонибдори сулҳ, муколама ва ҳамкории байналмилалӣ боз ҳам таҳким мебахшад. Дар шароите ки ҷаҳон бо афзоиши низоъҳои мусаллаҳона, рақобатҳои геосиёсӣ, буҳронҳои башардӯстона ва коҳиши сатҳи эътимод байни субъектҳои байналмилалӣ рӯ ба рӯ мебошад, масъалаи таҳкими фарҳанги сулҳ ба яке аз самтҳои муҳими фаъолияти ҷомеаи ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Ташаббуси Тоҷикистон ба давлатҳо имконият медиҳад, ки тавассути механизмҳои дипломатияи пешгирикунанда, муколамаи сиёсӣ ва эҷоди фазои эътимод роҳҳои нави пешгирии низоъҳоро ҷустуҷӯ намоянд.
Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ, ташаббуси мазкур ба таҳкими принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ, аз ҷумла ҳалли осоиштаи баҳсҳо, эҳтироми соҳибихтиёрии давлатҳо, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ ва риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон мусоидат менамояд. Қатъномаи қабулшуда ба аҳамияти фарҳанги сулҳ, таҳаммулпазирӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагии байни наслҳо ҳамчун асосҳои муҳими рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ таъкид менамояд.
Аз ҷиҳати иқтисодӣ, таҳкими сулҳ барои фароҳам овардани муҳити мусоиди сармоягузорӣ, рушди тиҷорат, татбиқи лоиҳаҳои минтақавӣ ва истифодаи самараноки захираҳо аҳамияти калон дорад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки давлатҳое, ки дар онҳо сулҳу субот таъмин аст, имконияти бештар барои рушди иқтисодӣ, баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва татбиқи барномаҳои дарозмуддати рушд доранд. Баръакс, низоъҳо ба иқтисодиёт зарари калон расонида, захираҳои давлатҳоро аз самти рушд ба самти барқарорсозии оқибатҳои буҳронӣ равона месозанд.
Аз ҷиҳати иҷтимоӣ, Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба ҳифзи манфиатҳои инсон, махсусан насли ҷавон, равона шудааст. Зеро маҳз ҷавонон ва кӯдакон дар шароити низоъҳо бештар осебпазир мебошанд. Пешбурди фарҳанги сулҳ, таҳкими таҳаммулпазирӣ, маърифати ҳуқуқӣ ва эҳтироми гуногунандешӣ метавонад барои ташаккули ҷомеаи устувор ва пешгирии паҳншавии ғояҳои ифротгароӣ заминаи мусоид фароҳам оварад.
Аз ҷиҳати фарҳангӣ, ташаббуси мазкур ба густариши фарҳанги сулҳ ҳамчун маҷмӯи арзишҳои умумибашарӣ — эҳтиром, таҳаммулпазирӣ, муколама, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштарак равона гардидааст. Дар ин замина таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон метавонад ҳамчун намунаи муҳими ҳалли низоъҳо тавассути музокирот ва созиш истифода шавад.
Ҳамин тавр, ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда танҳо як иқдоми сиёсӣ нест, балки саҳми воқеии кишвар дар рушди ҳуқуқи байналмилалӣ, таҳкими дипломатияи сулҳ ва ташаккули низоми устувори муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Ин ташаббус мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун давлати сулҳпарвар ва ташаббускори равандҳои глобалӣ боз ҳам таҳким бахшида, таҷрибаи миллии сулҳофариро ба сатҳи байналмилалӣ баровардааст.
Барои татбиқи самараноки ҳадафҳои дар қатъномаи Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) пешбинишуда, ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд маҷмӯи тадбирҳои ҳамоҳангшудаи сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиро амалӣ намояд. Зеро сулҳи устувор на танҳо тавассути қабули санадҳои байналмилалӣ, балки бо роҳи татбиқи воқеии уҳдадориҳои давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ таъмин мегардад.
Пеш аз ҳама, давлатҳои ҷаҳон бояд ба таҳкими дипломатияи пешгирикунанда (preventive diplomacy) ҳамчун воситаи асосии пешгирии низоъҳо таваҷҷуҳи бештар зоҳир намоянд. Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки пешгирии низоъҳо нисбат ба бартараф намудани оқибатҳои ҷангҳо самараноктар ва камхарҷтар мебошад. Аз ин рӯ, истифодаи механизмҳои гуфтушунид, миёнаравии байналмилалӣ, эҷоди каналҳои доимии муколама ва баланд бардоштани нақши созмонҳои минтақавию байналмилалӣ бояд яке аз самтҳои афзалиятноки фаъолияти ҷомеаи ҷаҳонӣ гардад.
Дуюм, барои татбиқи ҳадафҳои Даҳсола зарур аст, ки эҳтироми қатъии принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ таъмин карда шавад. Пеш аз ҳама, давлатҳо бояд уҳдадориҳои худро тибқи Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид, аз ҷумла манъи истифодаи қувва бар зидди тамомияти арзӣ ё истиқлолияти сиёсии давлатҳо, ҳалли осоиштаи баҳсҳо ва эҳтироми соҳибихтиёрии давлатҳоро риоя намоянд. Бе волоияти ҳуқуқи байналмилалӣ ва муносибати баробар ба ҳамаи давлатҳо таъмини сулҳи пойдор ғайриимкон мебошад.
Сеюм, ҷомеаи байналмилалӣ бояд ба ҳалли сабабҳои аслии низоъҳо таваҷҷуҳ намояд. Бисёр низоъҳои муосир танҳо натиҷаи ихтилофҳои сиёсӣ набуда, балки бо мушкилоти иқтисодӣ, камбизоатӣ, нобаробарии иҷтимоӣ, бекорӣ, маҳдудияти дастрасӣ ба захираҳо ва заъфи институтҳои давлатӣ алоқаманд мебошанд. Аз ин рӯ, татбиқи барномаҳои рушди устувор, дастгирии иқтисодиёти давлатҳои осебпазир ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои рушди инсонӣ яке аз шартҳои муҳими таҳкими сулҳ ба ҳисоб меравад.
Чорум, дар доираи Даҳсолаи байналмилалӣ бояд ба масъалаи маърифати сулҳ ва тарбияи насли ҷавон диққати махсус дода шавад. Сулҳи воқеӣ танҳо тавассути механизмҳои сиёсӣ таъмин намегардад, балки аз шуури ҷомеа, сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ ва муносибати инсон ба арзишҳои ҳамдигарфаҳмӣ вобаста мебошад. Аз ин рӯ, ворид намудани ғояҳои сулҳ, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва фарҳанги муколама ба барномаҳои таълимӣ метавонад дар дарозмуддат барои пешгирии ифротгароӣ, нафратпарастӣ ва таассуб заминаи устувор фароҳам оварад.
Панҷум, барои иҷрои ҳадафҳои қатънома зарур аст, ки нақши ҷавонон, занон ва намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ дар равандҳои сулҳсозӣ бештар гардад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки иштироки васеи қишрҳои гуногуни ҷомеа дар равандҳои қабули қарорҳо ба таҳкими эътимоди иҷтимоӣ ва устувории сулҳ мусоидат менамояд. Махсусан, ҷавонон бояд ҳамчун иштирокчиёни фаъоли сохтани фарҳанги сулҳ, на танҳо ҳамчун объекти сиёсати давлатӣ, баррасӣ шаванд.
Шашум, созмонҳои байналмилалӣ, пеш аз ҳама Созмони Милали Муттаҳид, бояд ҳамоҳангсозии фаъолияти давлатҳоро дар самти татбиқи ҳадафҳои Даҳсола тақвият бахшанд. Зарур аст, ки механизмҳои мониторинг, таҳлили пешрафтҳо, мубодилаи таҷрибаи беҳтарин ва таҳияи барномаҳои муштараки байналмилалӣ таъсис дода шаванд. Танҳо дар сурати ҳамкории воқеии давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ метавон ҳадафҳои дар қатънома пешбинишударо ба натиҷаҳои амалӣ табдил дод.
Ҳамзамон, ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд ба таҷрибаи кишварҳое, ки роҳи сулҳро тавассути муколама ва ризоият тай намудаанд, таваҷҷуҳ намояд. Таҷрибаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар роҳи расидан ба сулҳи миллӣ метавонад ҳамчун яке аз намунаҳои муҳими ҳалли мусолиматомези низоъ ва барқарор намудани эътимоди байни ҷонибҳои мухолиф мавриди омӯзиш ва истифода қарор гирад. Ин таҷриба собит месозад, ки иродаи сиёсӣ, омодагӣ ба созиш ва гузоштани манфиатҳои умумимиллӣ аз манфиатҳои маҳдуд метавонанд заминаи сулҳи устуворро фароҳам оваранд.
Дар маҷмӯъ, татбиқи қатъномаи Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда аз ҷомеаи ҷаҳонӣ муносибати нав ва масъулияти муштаракро талаб менамояд. Сулҳ бояд ҳамчун сармояи умумии инсоният, шарти асосии рушди устувор ва кафолати зиндагии шоистаи наслҳои оянда қабул гардад. Танҳо тавассути ҳамбастагӣ, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ ва густариши фарҳанги сулҳ ҷомеаи ҷаҳонӣ метавонад ба ҳадафи асосӣ — ташаккули ҷаҳони бехатартар, одилонатар ва устувортар ноил гардад.
Барои татбиқи самараноки ҳадафҳои дар қатъномаи Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) пешбинишуда, ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд маҷмӯи тадбирҳои муштараки сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиро амалӣ намояд. Зеро қабули қатънома худ ба худ кафолати таъмини сулҳи устуворро таъмин намекунад, балки иҷрои воқеии меъёрҳо ва ҳадафҳои он аз иродаи сиёсӣ, ҳамкории давлатҳо ва масъулияти муштараки ҷомеаи байналмилалӣ вобаста мебошад.
Пеш аз ҳама, давлатҳо бояд ба таҳкими дипломатияи пешгирикунанда ҳамчун воситаи муҳими пешгирии низоъҳо ва бартараф намудани омилҳои ба вуҷудоварандаи нооромӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир намоянд. Таҷрибаи муносибатҳои байналмилалӣ нишон медиҳад, ки пешгирии низоъҳо тавассути гуфтушунид, миёнаравӣ ва эҷоди механизмҳои эътимодсозӣ нисбат ба бартараф намудани оқибатҳои ҷангҳо самараноктар мебошад. Дар ин самт нақши Созмони Милали Муттаҳид ва дигар созмонҳои байналмилалӣ ҳамчун платформаи асосии муколама ва ҳамоҳангсозии талошҳои сулҳсозӣ хеле муҳим мебошад.
Ҳамзамон, барои татбиқи ҳадафҳои Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ зарур аст, ки ҳамаи давлатҳо эҳтироми қатъии принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалиро таъмин намоянд. Пеш аз ҳама, риояи принсипҳои эҳтироми соҳибихтиёрӣ ва тамомияти арзии давлатҳо, манъи истифодаи қувва ё таҳдиди истифодаи қувва, ҳалли осоиштаи баҳсҳои байналмилалӣ ва иҷрои бовиҷдононаи уҳдадориҳои байналмилалӣ ҳамчун заминаи ҳуқуқии сулҳи пойдор бояд эътироф гардад. Бе волоияти ҳуқуқи байналмилалӣ ва масъулияти баробари давлатҳо таъмин намудани амнияти устувори ҷаҳонӣ имконнопазир мебошад.
Яке аз самтҳои муҳими татбиқи ин ташаббус ҳалли сабабҳои аслии низоъҳо мебошад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки низоъҳои муосир аксаран танҳо аз ихтилофҳои сиёсӣ ба вуҷуд намеоянд, балки бо омилҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, нобаробарӣ, камбизоатӣ, маҳдудияти дастрасӣ ба захираҳо ва заъфи институтҳои давлатӣ низ алоқаманд мебошанд. Аз ин рӯ, ҷомеаи байналмилалӣ бояд рушди устувор, коҳиши сатҳи камбизоатӣ, таҳкими институтҳои давлатӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробарро ҳамчун унсурҳои муҳими сиёсати сулҳ баррасӣ намояд.
Дар ин раванд масъалаи маърифати сулҳ ва ташаккули фарҳанги сулҳ низ аҳамияти махсус дорад. Таъмини сулҳи дарозмуддат танҳо тавассути механизмҳои сиёсӣ ва ҳуқуқӣ имконнопазир буда, ба сатҳи маърифати ҷомеа, тарбияи ҳуқуқӣ ва арзишҳои фарҳангии шаҳрвандон низ вобаста мебошад. Эъломияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба фарҳанги сулҳ таъкид менамояд, ки фарҳанги сулҳ бояд тавассути эҳтироми ҳуқуқи инсон, таҳаммулпазирӣ, муколама, ҳамкорӣ ва ҳалли осоиштаи баҳсҳо ташаккул дода шавад.
Дар татбиқи ҳадафҳои Даҳсола нақши ҷавонон низ хеле муҳим мебошад. Зеро насли ҷавон ҳам ояндаи ҷомеа ва ҳам қувваи асосии пешбарандаи рушди иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад. Таъмини иштироки ҷавонон дар равандҳои сулҳсозӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии онҳо, пешгирии паҳншавии ғояҳои ифротгароӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии таҳаммулпазир метавонад барои таҳкими сулҳи устувор заминаи мусоид фароҳам оварад. Дар ин замина қатъномаи Шӯрои Амнияти СММ №2250 нақши ҷавононро дар ҳифзи сулҳ ва амнияти байналмилалӣ махсус таъкид менамояд.
Ғайр аз ин, барои иҷрои самараноки қатъномаи мазкур зарур аст, ки Созмони Милали Муттаҳид ва дигар созмонҳои байналмилалӣ механизмҳои ҳамоҳангсозӣ, мониторинг ва арзёбии натиҷаҳои татбиқи Даҳсоларо тақвият бахшанд. Мубодилаи таҷрибаи давлатҳо, таҳияи барномаҳои муштарак, дастгирии ташаббусҳои минтақавӣ ва тақвияти ҳамкории байналмилалӣ метавонанд ба татбиқи воқеии ҳадафҳои муайяншуда мусоидат намоянд.
Дар маҷмӯъ, татбиқи Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда аз ҷомеаи ҷаҳонӣ на танҳо қабули қарорҳои сиёсӣ, балки амалҳои мушаххас ва ҳамоҳангшударо талаб менамояд. Сулҳ бояд ҳамчун арзиши умумии инсоният, шарти асосии рушди устувор ва кафолати ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон қабул карда шавад. Танҳо дар сурати муттаҳид намудани кӯшишҳои давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ метавон ба ҳадафи бунёдии ин ташаббус — ташаккули ҷаҳони орому устувор барои наслҳои имрӯз ва оянда ноил гардид.
СОБИРЗОДА ИСФАНДИЁР САЛОМ,
ректори Донишкадаи такмили ихтисоси Вазорати адлияи ҶТ
