Конститутсия ҳамчун қонуни асосии ҳар як давлат санади олист, ки дар он на танҳо сохтори сиёсӣ ва мақомоти ҳокимият муайян мегардад, балки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва кафолатҳои амалии онҳо низ сабт мешаванд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Конститутсия, ки соли 1994 қабул ва баъдтар такмил дода шудааст, пояи асосии низоми ҳуқуқӣ ва давлатдории миллӣ ба шумор меравад.
Яке аз самтҳои муҳими он ин кафолати ҳуқуқи шаҳрвандон ба гирифтани ёрии ҳуқуқӣ мебошад.
Ин меъёр барои таъмини адолати иҷтимоӣ, баробарии шаҳрвандон дар назди қонун ва дастрасии онҳо ба ҳифзи судии ҳуқуқҳо аҳамияти бузург дорад.
Ёрии ҳуқуқӣ ҳамчун мафҳум маҷмӯи чораҳоест, ки ба шахс барои ҳимояи ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии худ кӯмак мерасонад.
Ба он машваратҳои ҳуқуқӣ, намояндагӣ дар суд ва дигар мақомоти давлатӣ, таҳияи ҳуҷҷатҳои ҳуқуқӣ ва тавсияҳои амалии ҳуқуқшиносон дохил мешаванд.
Кафолати чунин ёрӣ аз ҷониби Конститутсия нишондиҳандаи сатҳи рушд ва инсондӯстии давлат мебошад.
Агар шаҳрванд натавонад ҳуқуқи худро ҳимоя кунад ё ба сабаби надоштани имконият аз маслиҳати ҳуқуқшинос маҳрум шавад, пас принсипи баробарии шаҳрвандон дар назди қонун вайрон мегардад.
Дар моддаи 19-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон зикр мегардад, ки «ҳар шахс ҳуқуқ дорад, ки барои ҳимояи ҳуқуқ ва озодиҳои худ ба суд муроҷиат намояд». Ин меъёр баёнгари асоси дастрасии шаҳрванд ба адолати судӣ мебошад.
Вале худи муроҷиат ба суд барои ҳар шахс осон нест, зеро на ҳама дониши кофии ҳуқуқӣ доранд. Аз ин рӯ, қонунгузор кафолат медиҳад, ки ба ҳар шаҳрванде имконияти гирифтани ёрии ҳуқуқӣ дода шавад.
Дар ҳамин замина, қонун «Дар бораи адвокатура ва фаъолияти адвокатӣ» низ қабул гардидааст, ки фаъолияти ҳимоягарон ва тартиби пешниҳоди ёрии ҳуқуқиро танзим менамояд.
Дар таҷрибаи ҳуқуқии Тоҷикистон кафолати ёрии ҳуқуқӣ яке аз принсипҳои муҳими давлатдории ҳуқуқбунёд маҳсуб мешавад. Давлат тавассути Конститутсия ва қонунҳои соҳавӣ вазифадор аст, ки барои шаҳрвандон шароити баробар ва дастрас барои ҳимояи қонунии манфиатҳояшон фароҳам оварад.
Масалан, шахсони дорои имконияти маҳдуди молиявӣ метавонанд аз ёрии ҳуқуқии ройгон истифода кунанд. Ин амр кафолати мустақими иҷтимоии давлат аст, ки ба адолати иҷтимоӣ ва ҳимояи табақаҳои осебпазир равона шудааст. Ёрии ҳуқуқӣ дар Конститутсия танҳо ҳамчун хизматрасонӣ ё имтиёз дида намешавад, балки он як ҷузъи ҷудонашавандаи ҳуқуқи инсон ба адолат ва ҳимояи судӣ мебошад.
Ин меъёр бо принсипҳои умумибашарии ҳуқуқи инсон, ки дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар ва дигар санадҳои байналмилалӣ сабт шудаанд, ҳамоҳанг аст.
Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳамчун узви Созмони Милали Муттаҳид ва иштирокчии як қатор созишномаҳои байналмилалӣ, уҳдадор аст, ки ин ҳуқуқҳоро дар сатҳи миллӣ татбиқ намояд. Дар маҷмӯъ, Конститутсия заминаи ҳуқуқии муҳим барои ташаккули низоми ёрии ҳуқуқӣ ба ҳисоб меравад.
Он на танҳо ҳуқуқи шаҳрвандро ба гирифтани чунин ёрӣ эътироф мекунад, балки давлатро вазифадор месозад, ки барои амалӣ гардидани он механизмҳои заруриро фароҳам оварад. Ин раванд асоси рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд ва баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон мебошад.
Дар давлати ҳуқуқбунёд Конститутсия на танҳо санади сиёсию ҳуқуқӣ, балки воситаи амалии таъмини ҳуқуқи инсон мебошад. Ҳар меъёри конститутсионӣ бояд дар ҳаёти воқеӣ амалӣ гардад, то шаҳрвандон дар амал эҳсос кунанд, ки қонун онҳоро ҳимоя мекунад.
Нақши амалии Конститутсия дар соҳаи ёрии ҳуқуқӣ пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки он пояи қонунгузории соҳавиро муайян мекунад.
Ҳама қонунҳо ва санадҳои марбут ба фаъолияти адвокатура, тартиби муроҷиати шаҳрванд ба суд, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар ниҳодҳои давлатӣ маҳз аз Конститутсия сарчашма мегиранд.
Моддаҳои Конститутсия роҳнамо барои таҳияи қонунҳо ва сиёсати давлатӣ дар соҳаи адолати судӣ мебошанд. Масалан, бар асоси меъёри конститутсионӣ, ки дастрасии шаҳрвандон ба ҳимояи судиро кафолат медиҳад, як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ таҳия шудаанд: Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи адвокатура ва фаъолияти адвокатӣ», Қонуни «Дар бораи ёрии ҳуқуқии ройгон» ва дигар санадҳои дахлдор.
