Фарҳанги китобхонӣ яке аз рукнҳои муҳими рушди маънавӣ, фарҳангӣ ва илмии ҳар як миллат ба ҳисоб меравад. Миллати тоҷик аз қадимулайём бо илму дониш, адабиёт ва китобдӯстӣ маъруф буда, ниёгони мо дар ташаккули фарҳанги китобхонӣ саҳми бузург гузоштаанд. Китоб барои мардуми тоҷик на танҳо воситаи омӯзиш, балки манбаи асосии маърифат, тарбия ва рушди фикрӣ ба шумор мерафт. Аз ин рӯ, дар тамоми давраҳои таърихӣ тоҷикон ба китоб ва дониш эҳтироми зиёд доштаанд.
Ниёгони миллати тоҷик аз замонҳои хеле қадим ба омӯзиш ва мутолиаи китоб аҳамияти хоса медоданд. Ҳанӯз дар давраҳои қадимаи таърихӣ дар сарзамини тоҷикон марказҳои илму фарҳанг, мактабҳо ва китобхонаҳо фаъолият мекарданд. Дар ин маконҳо донишмандон, мутафаккирон ва шоирон ба омӯзиши илмҳои гуногун машғул мешуданд. Китоб ҳамчун сарчашмаи дониш ва таҷрибаи наслҳои гузашта ба ҳисоб мерафт ва мардум бо шавқу рағбат онро мутолиа мекарданд.
Бо ташаккули тамаддуни форсу тоҷик ва рушди давлатдорӣ дар минтақа, анъанаи китобхонӣ боз ҳам густариш ёфт. Дар шаҳрҳои бузурги он давра мактабҳо, мадрасаҳо ва марказҳои илмӣ фаъолият мекарданд. Ин муассисаҳо дар тарбияи насли донишманд ва маърифатпарвар нақши муҳим доштанд. Шогирдон дар ин ҷойҳо илмҳои гуногунро аз худ мекарданд ва мутолиаи китоб қисми асосии раванди омӯзиш буд.
Яке аз давраҳои муҳим дар рушди фарҳанги китобхонӣ давраи шукуфоии илму фарҳанг дар асрҳои миёна мебошад. Дар ин давра бисёр олимону мутафаккирони бузурги тоҷик ба арсаи илм ворид шуда, бо асарҳои худ ба рушди фарҳанги ҷаҳонӣ саҳм гузоштанд. Осори илмӣ ва адабии онҳо барои наслҳои баъдӣ сарчашмаи муҳими дониш гардид.
Дар байни чунин шахсиятҳои барҷаста метавон олимон ва мутафаккирони машҳури тоҷикро ном бурд, ки бо эҷодиёти худ фарҳанги китобдӯстӣ ва донишандӯзиро тарғиб мекарданд. Асарҳои илмӣ, фалсафӣ ва адабии онҳо нишон медиҳанд, ки китоб ва дониш дар ҷомеаи онвақта ҷойгоҳи баланд дошт. Донишмандон на танҳо худ китоб менавиштанд, балки дигаронро низ ба мутолиа ва омӯзиши илм ҳидоят менамуданд.
Дар ҷомеаи ниёгони тоҷик омӯзиши илм ва мутолиаи китоб як амали нек ва шоиста ба ҳисоб мерафт. Падару модарон кӯшиш мекарданд, ки фарзандонашон аз хурдӣ савод омӯзанд ва ба китоб шавқ пайдо кунанд. Дар оилаҳо ба тарбия ва омӯзиши фарзандон аҳамияти калон дода мешуд. Кӯдакон аввал хондан ва навиштанро меомӯхтанд ва баъдан бо мутолиаи китобҳои гуногун дониши худро васеъ менамуданд.
Мактабҳои қадимӣ ва мадрасаҳо марказҳои асосии омӯзиши илм буданд. Дар ин муассисаҳо шогирдон на танҳо илмҳои динӣ, балки илмҳои дунявӣ, аз ҷумла фалсафа, тиб, нуҷум, риёзиёт, таърих ва адабиётро низ меомӯхтанд. Китобҳо воситаи асосии омӯзиш буданд ва шогирдон бо мутолиаи онҳо дониш ва ҷаҳонбинии худро васеъ мекарданд.
Яке аз нишонаҳои муҳими фарҳанги китобхонӣ дар байни ниёгони тоҷик эҳтироми баланд ба китоб буд. Китоб ҳамчун ганҷи бебаҳои маънавӣ нигоҳ дошта мешуд. Одамон китобҳоро бо эҳтиёт нигоҳ медоштанд ва онҳоро ҳамчун мероси гаронбаҳо ба фарзандону наберагони худ мерос мегузоштанд. Ҳатто баъзе китобҳо ҳамчун ёдгории арзишманди оилавӣ аз насл ба насл мегузаштанд.
Дар гузашта нусхабардорӣ ва нигоҳдории китобҳо низ як кори хеле муҳим ба ҳисоб мерафт. Азбаски дар он замонҳо дастгоҳҳои чопӣ вуҷуд надоштанд, китобҳо бо дасти нусханависон навишта мешуданд. Нусханависон бо сабру тоқат ва маҳорати баланд китобҳоро рӯйнавис мекарданд. Ин кори заҳматталаб барои нигоҳ доштани дониш ва интиқоли он ба наслҳои оянда аҳамияти калон дошт.
Дар баробари ин, китобхонаҳо низ дар рушди фарҳанги китобхонӣ нақши муҳим мебозиданд. Дар баъзе шаҳрҳои бузурги он давра китобхонаҳои бой мавҷуд буданд, ки дар онҳо китобҳои гуногуни илмӣ ва адабӣ нигоҳ дошта мешуданд. Донишмандон ва донишҷӯён ба ин китобхонаҳо рафта, китобҳоро мутолиа мекарданд ва дониши худро ғанӣ мегардониданд.
Ҳамчунин, дар ҷамъомадҳои илмӣ ва адабӣ мутолиаи китоб ва муҳокимаи осорҳои илмӣ маъмул буд. Шоирон ва донишмандон осори худро ба дигарон пешниҳод мекарданд ва андешаҳои илмӣ ва адабиро мубодила менамуданд.
Ин гуна ҷамъомадҳо ба рушди илму фарҳанг ва густариши фарҳанги китобхонӣ мусоидат мекарданд.
Дар осори адабии классикии тоҷик низ аҳамияти дониш ва китоб хеле таъкид шудааст. Шоирон ва мутафаккирон дар ашъор ва асарҳои худ мардумро ба омӯзиши илм, мутолиаи китоб ва донишандӯзӣ даъват мекарданд. Ба андешаи онҳо, дониш чароғи ҳаёт ва китоб роҳнамои инсон ба сӯи камолоти маънавӣ мебошад.
Фарҳанги китобхонӣ, ки аз ниёгони мо мерос мондааст, имрӯз низ барои ҷомеаи муосири тоҷик аҳамияти калон дорад. Дар шароити ҷаҳони муосир, ки технологияҳои иттилоотӣ босуръат рушд мекунанд, китоб ҳамоно манбаи асосии дониш ва маърифат боқӣ мемонад. Гарчанде имрӯз китобҳои электронӣ ва манбаъҳои рақамӣ зиёд шудаанд, аммо арзиши китоб ҳамчун сарчашмаи дониш кам нашудааст.
Дар Тоҷикистон имрӯз барои рушди фарҳанги китобхонӣ чораҳои гуногун андешида мешаванд. Китобхонаҳо, муассисаҳои таълимӣ, мактабҳо ва донишгоҳҳо барои тарғиби мутолиаи китоб фаъолияти васеъ мебаранд. Озмунҳо, чорабиниҳои фарҳангӣ ва намоишгоҳҳои китоб баргузор мегарданд, ки онҳо ба баланд бардоштани шавқи ҷавонон ба мутолиа мусоидат мекунанд.
Хулоса, метавон гуфт, ки фарҳанги китобхонӣ дар ниёгони миллати тоҷик дорои таърихи бисёр бой ва арзиши бузурги маънавӣ мебошад. Ниёгони мо ба илм, дониш ва китоб эҳтироми баланд доштанд ва ин анъанаи неки фарҳангиро ба наслҳои баъдӣ мерос гузоштаанд. Имрӯз вазифаи ҳар як шахси бомаърифат аст, ки ин мероси гаронбаҳоро ҳифз намуда, фарҳанги китобхониро дар ҷомеа боз ҳам рушд диҳад. Зеро маҳз тавассути китоб инсон метавонад ҷаҳонбинии худро васеъ гардонад, дониш андӯзад ва дар пешрафти ҷомеа саҳми арзанда гузорад.
Кабирзода О.
Сармутахассиси Раёсати назорати
реҷаи махфият
