Дар таърихи тамаддуни ҷаҳонӣ шахсиятҳое кам нестанд, ки бо дониш, заковат, фаъолияти илмӣ ва осори гаронбаҳои худ дар рушди ҷомеаи инсонӣ нақши бузург гузоштаанд. Аммо дар миёни онҳо чеҳраҳое ҳастанд, ки осорашон аз ҳудуди як давра, як минтақа ва ҳатто як тамаддун берун рафта, ба мероси муштараки башарият табдил ёфтааст. Абӯалӣ ибни Сино аз ҷумлаи ҳамин гуна нобиғаҳо мебошад.
Абӯалӣ Ҳусайн ибни Абдуллоҳ ибни Сино ҳамчун донишманди нобиға, табиби машҳур, файласуфи тавоно, мутафаккири барҷаста ва соҳибқалами боистеъдод дар таърихи илму фарҳанги ҷаҳонӣ мақоми хосса дорад. Осори ӯ дар соҳаҳои тиб, фалсафа, мантиқ, табиатшиносӣ, ахлоқ, мусиқӣ ва адабиёт на танҳо барои замони худ аҳамияти бузург дошт, балки дар тӯли садсолаҳо ба рушди донишҳои илмӣ таъсир расонид.
Ташаккули шахсияти илмии Ибни Сино ба давраи муҳими таърихӣ — давраи шукуфоии илму фарҳанг дар Мовароуннаҳр ва Хуросон рост меояд. Дар ин давра шаҳрҳои Бухоро, Самарқанд, Балх ва дигар марказҳои фарҳангӣ ба макони рушди илм, адабиёт ва андешаи фалсафӣ табдил ёфта буданд. Хусусан, замони ҳукмронии Сомониён барои рушди маърифату дониш ва ташаккули фарҳанги форсу тоҷик аҳамияти бузург дошт.
Муҳити илмӣ ва фарҳангии он давра барои рушди истеъдоди Ибни Сино заминаи мусоид фароҳам овард. Ӯ аз синни хурдсолӣ ба омӯзиши илмҳои гуногун шавқи зиёд дошт ва бо қобилияти фавқулодаи зеҳнӣ, хотираи қавӣ ва меҳнати пайваста тавонист дар муддати кӯтоҳ донишҳои фарох ба даст оварад.
Абӯалӣ ибни Сино соли 980 милодӣ дар деҳаи Афшана, воқеъ дар наздикии Бухоро, ба дунё омадааст. Падари ӯ Абдуллоҳ аз Балх буда, дар муҳити маъмуриву фарҳангии давлати Сомониён фаъолият дошт. Баъдтар оилаи онҳо ба Бухоро кӯчид ва ҳамин муҳити бузурги илмӣ барои ташаккули ҷаҳонбинии ибтидоии Ибни Сино таъсири муҳим расонд.
Бухоро дар он замон яке аз марказҳои бузурги илму фарҳанг ба ҳисоб мерафт. Дар он ҷо донишмандон, адибон ва файласуфони зиёде фаъолият мекарданд. Китобхонаҳои маъруф, аз ҷумла китобхонаи Сомониён, имкониятҳои васеи омӯзиширо фароҳам меоварданд. Ибни Сино аз чунин муҳити илмӣ самаранок истифода намуда, ба омӯзиши Қуръон, адабиёт, фиқҳ, мантиқ, риёзиёт ва дигар илмҳои замон машғул шуд.
Ӯ дар баробари илмҳои назариявӣ ба тиб низ таваҷҷуҳи махсус пайдо кард. Тиб барои ӯ танҳо касби табобат набуд, балки соҳаи илмие буд, ки омӯзиши амиқи табиат, сохтори инсон, сабабҳои беморӣ ва роҳҳои ҳифзи саломатиро тақозо мекард. Қобилияти ӯ дар ин соҳа ба дараҷае расид, ки ҳанӯз дар ҷавонӣ ҳамчун табиби соҳибтаҷриба шинохта шуд.
Яке аз муҳимтарин хизматҳои Ибни Сино дар таърихи илми тиб эҷоди асари машҳури ӯ — «Ал-Қонун фи-т-тиб» мебошад. Ин асар аз бузургтарин осори тиббии асрҳои миёна ба шумор меравад. «Қонун» танҳо маҷмӯи маълумоти тиббӣ набуда, балки кӯшиши низомманд сохтани донишҳои тиббии замони худ буд.
Дар ин асар масъалаҳои назарияи тиб, сабабҳои бемориҳо, аломатҳои беморӣ, усулҳои ташхис, ғизо, доруворӣ, гигиена ва масъалаҳои вобаста ба табобат баррасӣ шудаанд. Ибни Сино ба масъалаи пешгирии бемориҳо низ таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда, аҳамияти тарзи ҳаёти солим, ғизои дуруст ва нигоҳдории саломатиро таъкид менамуд.
«Ал-Қонун фи-т-тиб» дар давраҳои минбаъда ба забонҳои гуногун тарҷума шуда, дар муҳити илмии Шарқ ва Ғарб паҳн гардид. Дар донишгоҳҳои Аврупо низ он муддати дароз ҳамчун яке аз манбаъҳои муҳими омӯзиши тиб истифода мешуд. Бо ҳамин роҳ номи Ибни Сино ба таърихи тибби ҷаҳонӣ ворид гардид.
Хусусияти муҳимми фаъолияти илмии ӯ дар он буд, ки донишҳои назариявиро аз таҷрибаи амалӣ ҷудо намекард. Ӯ мушоҳида, таҷриба ва таҳлили мантиқиро дар омӯзиши бемориҳо муҳим мешуморид. Ин равиши илмӣ ба ташаккули муносибати низомманд ба тиб мусоидат кард.
Бо вуҷуди он ки номи Ибни Сино бештар бо тиб алоқаманд аст, доираи фаъолияти илмии ӯ хеле васеъ буд. Ӯ дар фалсафа, мантиқ, табиатшиносӣ, риёзиёт, мусиқӣ ва дигар соҳаҳои дониш низ осори муҳим ба мерос гузоштааст.Дар фалсафа Ибни Сино аз намояндагони барҷастаи машшоия дар ҷаҳони ислом ба шумор меравад. Ӯ андешаҳои фалсафии Юнони қадимро омӯхта, онҳоро бо муҳити фикрии замони худ пайваст ва низоми фалсафии нисбатан мустақилро ташаккул дод.
Асарҳои «Китоб-уш-шифо», «Наҷот», «Ишорот ва танбеҳот» ва «Донишнома» аз муҳимтарин осори фалсафии ӯ мебошанд. Дар онҳо масъалаҳои ҳастишиносӣ, маърифатшиносӣ, мантиқ, табиат, инсон, ахлоқ ва муносибати инсон бо ҷомеа мавриди таҳлил қарор гирифтаанд.
Дар маркази андешаи Ибни Сино инсон ва қобилияти ақлонии ӯ қарор дорад. Ӯ донишро воситаи муҳими шинохти олам ва расидан ба камолоти инсонӣ медонист. Ба назари ӯ, ақл бояд инсонро дар фаҳмиши воқеият, интихоби роҳи дуруст ва ташаккули ахлоқи нек роҳнамоӣ кунад.
Андешаҳои ӯ дар бораи инсон, ҷомеа ва ахлоқ низ аҳамияти махсус доранд. Ибни Сино инсонро мавҷуди иҷтимоӣ медонист ва таъкид мекард, ки зиндагии инсон бидуни ҳамкорӣ бо дигарон комил буда наметавонад. Аз ин рӯ, ҷомеа бояд бар асоси муносибатҳои оқилона, адолат, қонун ва эҳтироми ҳуқуқу манфиатҳои аъзои он ташкил гардад.
Дар андешаҳои иҷтимоии Ибни Сино масъалаи адолат ҷойгоҳи муҳим дорад. Ӯ зарурати мавҷудияти қоидаҳои танзимкунандаи муносибатҳои ҷамъиятиро эътироф намуда, нақши роҳбари одил, донишманд ва дорои ахлоқи баландро муҳим мешуморид. Аз ин ҷиҳат, андешаҳои ӯро метавон ҳамчун яке аз намунаҳои арзишманди афкори иҷтимоӣ ва ахлоқии давраи асримиёнагӣ арзёбӣ намуд.
Мероси Ибни Сино танҳо бо илмҳои тиббӣ ва фалсафӣ маҳдуд намешавад. Ӯ дар рушди забони форсӣ-тоҷикӣ низ саҳми назаррас гузоштааст. «Донишнома»-и Алоӣ аз муҳимтарин осори илмӣ-фалсафиест, ки ба забони форсӣ таълиф шудааст. Ин асар нишон медиҳад, ки забони форсӣ-тоҷикӣ қобилияти ифодаи мафҳумҳои мураккаби илмӣ ва фалсафиро дорад.
Ибни Сино инчунин бо шеър ва рубоиёти худ низ маъруф аст. Дар осори адабии ба ӯ нисбатдодашуда масъалаҳои инсон, зиндагӣ, дониш, ахлоқ ва маърифати ҷаҳон инъикос ёфтаанд. Ин ҷанба аз ҳамаҷониба будани истеъдоди ӯ шаҳодат медиҳад.
Нақши Ибни Сино дар таърихи тамаддуни башарӣ аз он ҷиҳат низ муҳим аст, ки фаъолияти ӯ намунаи пайванди илмҳои гуногун мебошад. Барои ӯ тиб аз фалсафа, табиатшиносӣ аз мантиқ ва ахлоқ аз масъалаҳои иҷтимоӣ ҷудо набуданд. Ӯ ба дониш ҳамчун як низоми ба ҳам пайваста муносибат мекард.
Имрӯз номи Абӯалӣ ибни Сино дар тамоми ҷаҳон ҳамчун рамзи дониш, хирад ва табобати илмӣ шинохта мешавад. Мероси ӯ дар таърихи илм мақоми устувор дошта, барои муҳаққиқони соҳаҳои гуногун ҳамоно аҳамияти илмӣ ва таърихӣ дорад.
Барои миллати тоҷик Ибни Сино пеш аз ҳама яке аз чеҳраҳои барҷастаи таърихи фарҳанг ва илми тоҷик ба шумор меравад. Номи ӯ дар баробари дигар фарзандони бузурги миллати тоҷик, аз қабили Абурайҳони Берунӣ, Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Умари Хайём ва дигарон, ҳамчун нишонаи саҳми бузурги муҳити илмӣ ва фарҳангии Мовароуннаҳру Хуросон дар тамаддуни ҷаҳонӣ пазируфта мешавад.
Арҷгузорӣ ба Ибни Сино маънои танҳо ба гузашта назар карданро надорад. Мероси ӯ барои имрӯз низ аҳамияти калон дорад. Ӯ ба мо меомӯзонад, ки ҷомеа бе дониш, маърифат, тафаккури илмӣ ва ахлоқи солим наметавонад ба рушди устувор ноил гардад.
Дар шароити ҷаҳони муосир, ки илм ва технология омили асосии пешрафти давлатҳо гардидааст, омӯзиши ҳаёт ва фаъолияти чунин донишмандони бузург барои тарбияи насли наврас аҳамияти махсус касб мекунад. Ибни Сино намунаи равшани он аст, ки донишомӯзӣ, меҳнатдӯстӣ ва ҷустуҷӯи пайвастаи ҳақиқат метавонанд инсонро ба сатҳи баланди маънавӣ ва илмӣ расонанд.
Барои ҷавонони тоҷик омӯзиши мероси Ибни Сино бояд танҳо ба донистани номи ӯ ва асарҳои машҳур маҳдуд нашавад. Муҳимтар аз ҳама, аз зиндагӣ ва фаъолияти ӯ рӯҳи донишҷӯӣ, меҳнатдӯстӣ, масъулиятшиносӣ, ҷаҳонбинии васеъ ва эҳтиром ба илмро омӯхтан зарур аст.Дар даврони соҳибистиқлолии Тоҷикистон арҷгузорӣ ба шахсиятҳои бузурги таърихӣ ва фарҳангӣ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати фарҳангӣ ва маърифатии кишвар табдил ёфтааст. Номи Абӯалӣ ибни Сино дар муассисаҳои илмӣ ва таълимӣ, муассисаҳои тиббӣ ва дигар мавзеъҳои ҷамъиятӣ таҷассум ёфта, ба рамзи эҳтиром ба илму дониш табдил шудааст. Ҷоизаи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино низ яке аз нишонаҳои муҳимми арҷгузорӣ ба мероси ин донишманди бузург мебошад.
Ҳифз ва тарғиби мероси Ибни Сино вазифаи танҳо таърихшиносон ё муҳаққиқон нест. Ин масъала ба тамоми ҷомеа, бахусус муассисаҳои таълимӣ, илмӣ ва фарҳангӣ дахл дорад. Омӯзиши осори ӯ метавонад барои рушди ҷаҳонбинии илмӣ, баланд бардоштани маърифати ҷавонон ва таҳкими эҳсоси худшиносии миллӣ заминаи мусоид фароҳам оварад.
Дар маҷмӯъ, Абӯалӣ ибни Сино яке аз бузургтарин намояндагони тамаддуни илмӣ ва фарҳангии асрҳои миёна мебошад. Ҳаёт ва фаъолияти ӯ нишон медиҳад, ки дониш сарҳад надорад ва осори илмии ҳақиқӣ метавонад асрҳо ба инсоният хизмат кунад.
Мероси Шайхурраис барои миллати тоҷик мояи ифтихор ва ҳамзамон масъулияти бузург мебошад. Ифтихор аз чунин фарзанди бузург бояд бо омӯзиши амиқи осори ӯ, рушди илм, эҳтиром ба дониш ва тарбияи насли соҳибмаърифат ҳамроҳ бошад. Агар мо хоҳем, ки номи бузургони миллат танҳо дар таърих боқӣ намонад, бояд арзишҳои илмӣ ва маънавии онҳоро дар ҳаёти имрӯза татбиқ намоем.
Абӯалӣ ибни Сино бо фаъолияти илмӣ ва андешаҳои башардӯстонаи худ собит намуд, ки қудрати ҳақиқии инсон дар дониш, ақл, ахлоқ ва хизмат ба ҷомеа мебошад. Аз ин рӯ, номи ӯ на танҳо як саҳифаи дурахшони таърихи миллати тоҷик, балки ҷузъи ҷудонашавандаи таърихи илму фарҳанги башарӣ мебошад.
Имрӯз, баъд аз зиёда аз ҳазор сол, мероси Ибни Сино аҳамияти худро гум накардааст. Баръакс, дар шароите ки инсоният ба донишҳои нав, тафаккури илмӣ, ахлоқи баланди касбӣ ва масъулияти иҷтимоӣ бештар ниёз дорад, андешаҳои ӯ аҳамияти тоза пайдо мекунанд. Арҷ гузоштан ба Ибни Сино, пеш аз ҳама, арҷ гузоштан ба илм, дониш, инсон ва фарҳанг аст.
Аз ин рӯ, омӯзиш ва тарғиби мероси Абӯалӣ ибни Сино бояд ҳамчун яке аз самтҳои муҳими таҳкими худшиносии миллӣ, рушди фарҳанги илмӣ ва тарбияи насли донишманду ватандӯст идома ёбад. Зеро миллати соҳибтамаддун ҳамон миллатест, ки бузургони худро мешиносад, мероси онҳоро меомӯзад ва аз дастовардҳои гузашта барои сохтани ояндаи беҳтар истифода мебарад.
САИДМУРОДЗОДА САРВИНОЗ БОБОМУРОД,
муовини сардори Раёсат — сардори Шӯъбаи баҳисобгирӣ, бақайдгирӣ ва санҷиши санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ
