ЭЪЛОМИЯИ КУРУШИ КАБИР: АЗ МЕРОСИ ТАЪРИХИЮ ФАРҲАНГӢ ТО АРЗИШИ ҲУҚУҚИИ ОН ДАР ҶАҲОНИ МУОСИР

Сарчашмаҳои таърихӣ на танҳо воқеаҳои гузаштаро ба мо мерасонанд, балки ба мо имконият медиҳанд, ки фаҳмем ҷомеаҳои гузашта масъалаҳои адолат, озодӣ, муносибати давлат ва инсон, таҳаммулпазирӣ, моликият ва тартиботи ҷамъиятиро чӣ гуна дарк…

Сарчашмаҳои таърихӣ на танҳо воқеаҳои гузаштаро ба мо мерасонанд, балки ба мо имконият медиҳанд, ки фаҳмем ҷомеаҳои гузашта масъалаҳои адолат, озодӣ, муносибати давлат ва инсон, таҳаммулпазирӣ, моликият ва тартиботи ҷамъиятиро чӣ гуна дарк мекарданд.
Мероси таърихӣ дар ин маъно танҳо ёдгории гузашта нест. Он як қисми хотираи маънавии миллат ва башарият мебошад. Ҳар як санади хаттӣ, ҳар як ёдгории бостонӣ ва ҳар як нишонаи давлатдории қадим метавонад барои дарки роҳи тайкардаи ҷомеаи инсонӣ аз сохторҳои ибтидоии давлатдорӣ то низоми муосири ҳуқуқӣ аҳамияти ҷиддӣ дошта бошад.
Дар ин замина, мероси ҳуқуқию фарҳангии мардуми тоҷик ва халқҳои эронитабор дорои аҳамияти хос мебошад. Таърихи давлатдорӣ ва андешаи сиёсиву ҳуқуқӣ дар ин минтақа ба давраҳои хеле қадим мерасад ва дар он осори андешаҳои ахлоқӣ, сиёсӣ ва ҳуқуқие ба назар мерасанд, ки бархе аз масъалаҳои онҳо дар низоми ҳуқуқии муосир низ аҳамияти худро нигоҳ доштаанд.
Яке аз маъруфтарин чунин ёдгориҳо Эъломияи Куруши Кабир, ё Устувонаи Куруш, мебошад.
Устувона ҳамчун ёдгории бостонӣ дар шакли силиндри гилӣ бо хатти мехӣ ва ба забони аккадӣ навишта шудааст. Матни он ба муҳити сиёсии Бобули қадим ва давраи баъди забти Бобул аз ҷониби Куруш иртибот дорад.
Аммо аҳамияти ин ёдгорӣ танҳо ба қадимӣ будани он маҳдуд намешавад. Қимати асосии он дар он аст, ки дар муҳтавои он масъалаҳои марбут ба муносибати ҳокимият ва аҳолӣ, муносибат ба эътиқод ва урфу одатҳои мардум, бозгашти гурӯҳҳои аҳолӣ ба ҷойҳои зисти худ ва барқарор намудани баъзе марказҳои динӣ инъикос ёфтаанд.
Барои баҳои дурусти чунин мерос, пеш аз ҳама, бояд муҳити таърихие дарк карда шавад, ки дар он Куруши Кабир ба саҳнаи давлатдорӣ ворид гардид.
Куруши Кабир дар таърихи давлатдории қадим ҳамчун яке аз бунёдгузорони давлати бузурги Ҳахоманишиён ҷойгоҳи хос дорад. Ташкили чунин давлати паҳновар, ки халқҳо, забонҳо, фарҳангҳо ва эътиқодҳои гуногунро муттаҳид мекард, танҳо ба қудрати ҳарбӣ такя карда наметавонист. Барои устувории чунин давлат идоракунии оқилона, муносибат ба урфу одатҳои маҳаллӣ ва нигоҳ доштани суботи иҷтимоӣ аҳамияти калон дошт.
Маҳз дар чунин муҳити таърихӣ муносибати Куруш ба халқҳои гуногун ва марказҳои фарҳангиву динӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Таърих гувоҳ аст, ки пас аз фурӯпошии давлати Бобул дар соли 539 пеш аз милод, сиёсати Куруш нисбат ба гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ дар сарчашмаҳои гуногун инъикос ёфтааст. Дар матни Устувона низ масъалаҳое чун барқарор намудани маъбадҳо, бозгардонидани баъзе ашёи муқаддас ва бозгашти гурӯҳҳои аҳолӣ ба ҷойҳои зисти худ ёд мешаванд.
Албатта, ин матнро набояд бо мафҳуми имрӯзаи конститутсия ё қонуни ҳуқуқи инсон яксон донист. Аммо он ҳамчун сарчашмаи таърихӣ ба мо имконият медиҳад, ки баъзе унсурҳои фарҳанги сиёсии он давраро омӯзем.
Ҳамин ҷо як нуктаи муҳимро бояд махсус таъкид кард: Эъломияи Курушро агар бо меъёрҳои ҳуқуқшиносии асри XXI арзёбӣ кунем, он санади байналмилалии ҳуқуқи инсон нест. Аммо агар онро дар заминаи таърихии худ таҳлил намоем, он барои омӯзиши таърихи ғояҳои озодӣ, таҳаммулпазирӣ, муносибати ҳокимият ба аҳолӣ ва гуногунрангии фарҳангӣ сарчашмаи муҳим мебошад.
Маҳз ҳамин муносибати илмӣ ба мо имкон медиҳад, ки аз як тараф ба мероси гузашта эҳтиром гузорем ва аз тарафи дигар, аз муболиғаҳои таърихӣ ва нисбат додани мафҳумҳои муосир ба ҷомеаи қадимӣ худдорӣ намоем.
Дар ҳамин замина, масъалаи мероси Куруш барои худшиносии миллӣ низ аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Таърихи давлатдории тоҷикон собит месозад, ки қудрати воқеии давлат дар ваҳдати мардум, ҳифзи давлатдорӣ ва масъулият дар назди наслҳои оянда таҷассум меёбад.
Куруши Кабир дар як марҳилаи муҳими таърихи давлатдории қадим ба муттаҳидсозии сарзаминҳои бузург мусоидат намуд. Асрҳо баъд Исмоили Сомонӣ дар эҳёи давлатдории мутамаркази тоҷикон нақши таърихӣ гузошт.Дар замони муосир бошад, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар марҳилаи ниҳоят ҳассоси таърихи навини кишвар ба таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ, барқарории давлатдорӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ саҳми ҳалкунанда гузоштанд.
Албатта, ин шахсиятҳо дар давраҳои комилан гуногуни таърихӣ зиндагӣ ва фаъолият намудаанд. Аз ин рӯ, онҳоро аз рӯи як меъёри сиёсӣ ё ҳуқуқӣ муқоиса кардан дуруст нест. Аммо дар таҷрибаи онҳо метавон як арзиши умумиро мушоҳида кард: дарки аҳамияти давлатдорӣ, ҳифзи ваҳдат ва масъулият дар назди ҷомеа ва наслҳои оянда.
Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар, омӯзиши мероси Куруш барои мо танҳо омӯзиши як шахсияти таърихӣ нест. Он як имконият барои дарки амиқтари решаҳои давлатдорӣ, фарҳанги сиёсӣ ва ҷойгоҳи минтақаи мо дар таърихи тамаддуни башарӣ мебошад.
Дар замони муосир ин масъала ба сатҳи нави байналмилалӣ низ баромадааст.
Тоҷикистон дар ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ба хотири гиромидошту арҷгузорӣ ба нобиғаҳои миллат, ҳифзи арзишҳои фарҳанги миллӣ ва муаррифии шоистаи онҳо дар арсаи байналмилалӣ талошҳои пайваста ба харҷ медиҳад.
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 декабри соли 2024 махсусан ба ҳамкории Тоҷикистон бо ЮНЕСКО таваҷҷуҳ намуда, ба вазорату идораҳои марбута супориш доданд, ки вобаста ба таҷлили 2550-солагии Эъломияи ҳуқуқи башари Куруши Кабир маводи заруриро омода намуда, ба ЮНЕСКО пешниҳод намоянд.
Ин дастур аз он шаҳодат медиҳад, ки масъалаи мероси Куруш дар сиёсати фарҳангӣ ва дипломатияи байналмилалии Тоҷикистон танҳо масъалаи таърихӣ нест, балки ҳамчун яке аз самтҳои муаррифии мероси тамаддунии минтақа низ аҳамият пайдо кардааст.
Суханони Сарвари давлат дар ин маврид барои мо аҳамияти махсус доранд:
«Моро зарур аст, ки ҳифзи арзишҳои таърихиву фарҳангии миллати худ ва муаррифии боз ҳам бештари онҳоро дар арсаи байналмилалӣ ҳадафмандона идома диҳем».
Ин андеша мазмуни васеъ дорад. Ҳифзи мероси таърихӣ танҳо нигоҳ доштани як ёдгорӣ дар осорхона нест. Ҳифзи мерос пеш аз ҳама маънои омӯзиши он, ҳифзи сарчашмаҳои илмӣ, тарбияи насли огоҳ аз таърих ва муаррифии саҳми миллат дар рушди тамаддуни ҷаҳониро дорад.
Қадами муҳими дигар дар ин самт қабули қатъномаи ЮНЕСКО оид ба Устувонаи Куруш мебошад.
Дар иҷлосияи 43-юми Конфронси генералии ЮНЕСКО масъалаи «Cyrus Cylinder: an early charter of human rights and cultural diversity» ҳамчун банди 4.21 баррасӣ гардид. Рӯзи 6 ноябри соли 2025 масъала дар Комиссияи илмҳои иҷтимоӣ ва инсонӣ ва сипас дар сатҳи Конфронси генералӣ мавриди баррасӣ қарор гирифт.
Дар маҷлиси пленарии 43-юми Конфронси генералии ЮНЕСКО масъалаи мазкур аз ҷониби Ҷумҳурии Исломии Эрон, Ҷумҳурии Ироқ ва Ҷумҳурии Тоҷикистон муаррифӣ шуда, лоиҳаи қатънома қабул гардид. Дар муҳокимаи он 16 давлати узви ЮНЕСКО изҳори назар намуда, аз ташаббус пуштибонӣ карданд.
Ин воқеа аз нигоҳи дипломатияи фарҳангӣ барои Тоҷикистон аҳамияти хос дорад.
Зеро масъалаи Устувонаи Куруш аз доираи як ёдгории археологӣ берун рафта, ба масъалаҳои ҳуқуқи инсон, таҳаммулпазирӣ, гуногунрангии фарҳангӣ ва ҳамдигарфаҳмии байни тамаддунҳо пайванд пайдо кард.
Дар худи ҳуҷҷатҳои ЮНЕСКО аҳамияти Устувона дар робита бо ҳуқуқи инсон, зиддияти табъиз, таҳаммулпазирӣ, гуногунрангӣ ва фаҳмиши байнифарҳангӣ таъкид шудааст.
Аз ин рӯ, қабули чунин қатънома бояд пеш аз ҳама ҳамчун эътирофи аҳамияти таърихию фарҳангии Устувона ва ҷойгоҳи он дар омӯзиши таърихи андешаи башардӯстона фаҳмида шавад.
Ин ҷо низ риояи дақиқии илмӣ муҳим аст. ЮНЕСКО Устувонаро ҳамчун санади муосири ҳуқуқи инсон эътироф накардааст; худи унвони қатънома «Устувонаи Куруш: оинномаи ибтидоии ҳуқуқи инсон ва гуногунрангии фарҳангӣ» мебошад. Ин фарқият барои таҳлили илмӣ аҳамияти калон дорад.
Аммо чаро як санади беш аз дунимҳазорсола имрӯз ҳам мавриди таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ қарор мегирад?
Ҷавобро бояд дар арзишҳое ҷустуҷӯ кард, ки инсоният дар давраҳои гуногуни таърих ба онҳо рӯ овардааст: сулҳ, ҳамзистӣ, эҳтироми эътиқод, муносибати таҳаммулпазирона ба гурӯҳҳои гуногун ва ҳифзи тартиботи иҷтимоӣ.Дар ҷаҳони имрӯз, ки низоъҳои сиёсӣ, хушунат, таҳаммулнопазирӣ ва таҳдид ба мероси фарҳангӣ дар минтақаҳои гуногун вуҷуд доранд, бозгашт ба таҷрибаи таърихии ҳамзистӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Аз ин ҷиҳат, Устувонаи Куруш метавонад на ҳамчун қонуни мустақими замони мо, балки ҳамчун объекти муколама дар бораи арзишҳои умумбашарӣ хизмат кунад.
Яке аз ҷанбаҳои муҳимме, ки дар таҳлили Эъломияи Куруш мавриди таваҷҷуҳ қарор мегирад, муносибат ба дин ва эътиқоди мардум мебошад.
Дар ҷомеаи дорои халқҳо ва гурӯҳҳои гуногун масъалаи эътиқод метавонад ҳам омили ҳамбастагӣ ва ҳам сабаби ихтилоф бошад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки таҳаммулпазирӣ ва эҳтиром ба гуногунрангии фарҳангӣ барои ҳамзистии осоиштаи гурӯҳҳои гуногун замина фароҳам меорад.
Дар Устувона масъалаҳои марбут ба бозгардонидани баъзе ашёи муқаддас ва барқарор намудани маъбадҳо зикр мешаванд. Ин маълумот дар доираи муҳити сиёсии Бобули қадим бояд фаҳмида шавад, вале аз нуқтаи назари таърихи фарҳанги сиёсӣ ҷолиби диққат аст.
Ин ҷо робитаи миёни таҳаммулпазирӣ ва озодӣ низ ба миён меояд.
Дар ҳуқуқи муосир озодии виҷдон ва озодии эътиқод ҳуқуқҳои асосии инсон мебошанд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон низ озодии виҷдон ва эътиқодро дар низоми ҳуқуқии кишвар кафолат медиҳад.
Албатта, байни фаҳмиши озодии эътиқод дар асри VI пеш аз милод ва мафҳуми ҳуқуқии он дар асри XXI фарқияти куллӣ вуҷуд дорад. Аммо омӯзиши инкишофи чунин ғояҳо ба мо имкон медиҳад, ки дарк намоем, чӣ гуна муносибати ҷомеа ба эътиқод ва гуногунрангӣ дар тӯли таърих тағйир ёфтааст.
Ҷанбаи дигари муҳими масъала муносибат ба озодӣ ва асорат мебошад.
Дар таърихи ҳуқуқи инсон озодӣ аз ғуломӣ, манъи муносибати бераҳмона ва ҳифзи шаъну шарафи инсон имрӯз аз ҷумлаи арзишҳои бунёдӣ мебошанд.
Дар мавриди Куруш низ сарчашмаҳои таърихӣ муносибати ӯро ба бозгашти баъзе гурӯҳҳои аҳолӣ ва барқарор намудани марказҳои динӣ инъикос мекунанд.
Аммо дар ин масъала низ бояд аз нисбат додани мафҳумҳои муосир ба давраи қадим эҳтиёт кард. Он чизе, ки имрӯз мо ҳамчун «ҳуқуқи инсон» бо мазмуни ҳуқуқӣ ва кафолатҳои судӣ мефаҳмем, дар давраи Куруш чунин низоми мукаммали ҳуқуқӣ надошт.
Аз ҳамин ҷо аҳамияти муқоисаи таърихӣ равшан мегардад: мо на қонунҳои як давраро бо қонунҳои давраи дигар баробар мекунем, балки таҳаввули ғояҳои инсонӣ ва ҳуқуқиро меомӯзем.
Эъломияи умумии ҳуқуқи башар, ки 10 декабри соли 1948 аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қабул гардид, дар заминаи таҷрибаи фоҷиабори Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ ба вуҷуд омад. Он ҳуқуқ ба озодӣ, баробарӣ, амният, озодии эътиқод ва дигар ҳуқуқҳои бунёдии инсонро муқаррар намуд.
Дар муқоиса бо он, Устувонаи Куруш дар муҳити сиёсии комилан дигар ба вуҷуд омадааст. Аммо миёни онҳо аз нуқтаи назари арзишӣ метавон масъалаҳои қобили муқоиса — озодӣ, муносибат ба гурӯҳҳои гуногун, эътиқод ва муносибати давлат ба аҳолӣ — пайдо кард.
Ин муқоисаи арзишӣ моро бевосита ба масъалаи фарҳанги ҳуқуқӣ ва Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мерасонад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф мекунад. Ин мавқеъ дар низоми муосири ҳуқуқии кишвар бо маҷмӯи кафолатҳои конститутсионӣ ва қонунгузорӣ таъмин мегардад.
Масалан, масъалаи баробарӣ дар ҷомеаи муосир дигар танҳо масъалаи сиёсати давлат нест, балки принсипи мустақими конститутсионӣ мебошад. Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд ва табъиз манъ карда мешавад.
Масъалаи моликият низ дар ҳуқуқи муосир бо кафолатҳои мушаххаси ҳуқуқӣ таъмин гардидааст.
Озодии ҳаракат ва интихоби маҳалли зист низ имрӯз ҳамчун ҳуқуқи инсон дар доираи низоми ҳуқуқии муосир маънои дақиқи ҳуқуқӣ дорад.
Ҳамаи ин нишон медиҳад, ки баъзе арзишҳое, ки мо дар сарчашмаҳои қадим дар шакли ибтидоӣ ё сиёсӣ мушоҳида мекунем, дар тӯли таърих таҳаввул ёфта, ба меъёрҳои мушаххаси ҳуқуқӣ табдил ёфтаанд.
Аммо таъкид кардан зарур аст: Эъломияи Куруш сарчашмаи мустақими Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон нест. Байни онҳо ҳазорсолаҳои рушди мустақили андешаи ҳуқуқӣ, тағйири сохторҳои давлатдорӣ ва ташаккули низоми байналмилалии ҳуқуқ мавҷуд аст.Арзиши Эъломия барои мо дар он аст, ки он яке аз саҳифаҳои таърихи андешаи сиёсӣ ва ҳуқуқиро нишон медиҳад ва моро водор месозад, ки решаҳои таърихии баъзе арзишҳои инсониро амиқтар омӯзем.
Аз ҳамин нуқтаи назар, Эъломияи Куруш барои фарҳанги ҳуқуқии Тоҷикистон аҳамияти маърифатӣ низ дорад.
Фарҳанги ҳуқуқӣ танҳо донистани қонунҳои амалкунанда нест. Он инчунин дарки пайдоиш ва инкишофи ғояҳои адолат, озодӣ, масъулият, таҳаммулпазирӣ ва эҳтиром ба инсонро дар бар мегирад.
Ҷомеае, ки таърихи ҳуқуқии худро медонад, арзиши қонунро беҳтар дарк мекунад.
Аз ин рӯ, омӯзиши Устувонаи Куруш метавонад дар доираи таҳқиқоти таърихшиносӣ, ҳуқуқшиносӣ, фарҳангшиносӣ ва сиёсати давлатӣ барои баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва таърихии ҷомеа аҳамият дошта бошад.
Дар ин замина, масъалаи худшиносии миллӣ низ аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Шинохти Куруши Кабир набояд танҳо бо ифтихор аз бузургии як шахсияти таърихӣ маҳдуд шавад. Худшиносии воқеии миллӣ ба дониш асос меёбад.
Мо бояд бидонем, ки ниёгони мо дар кадом муҳити таърихӣ зиндагӣ мекарданд, чӣ гуна давлатҳо бунёд намуданд, чӣ гуна фарҳанг эҷод карданд ва чӣ саҳме дар рушди тамаддуни минтақа ва ҷаҳон гузоштанд.
Ифтихори миллӣ вақте арзиши воқеӣ дорад, ки ба омӯзиш, эҳтиром ва масъулият пайванд дошта бошад.
Маҳз дар ҳамин ҷо нақши ЮНЕСКО аҳамияти бештар пайдо мекунад.
ЮНЕСКО ҳамчун созмони байналмилалии соҳаи маориф, илм ва фарҳанг барои ҳифз ва муаррифии мероси фарҳангӣ ва густариши муколамаи байни тамаддунҳо заминаи муҳим фароҳам меорад.
Қабули қатъномаи марбут ба Устувонаи Куруш нишон медиҳад, ки мероси таърихӣ метавонад воситаи муколамаи байни давлатҳо ва фарҳангҳо гардад. Ҳуҷҷатҳои расмии ЮНЕСКО таъкид мекунанд, ки арзишҳои вобаста ба Устувона дар робита бо ҳуқуқи инсон, таҳаммулпазирӣ, гуногунрангӣ ва фаҳмиши байнифарҳангӣ баррасӣ шудаанд.
Барои Тоҷикистон чунин раванд аҳамияти махсус дорад, зеро кишвари мо дар сиёсати хориҷии худ ба сулҳ, эътимод, муколама ва ҳамкории байналмилалӣ таваҷҷуҳи хос медиҳад.
Аз ин рӯ, муаррифии мероси таърихӣ метавонад ба дипломатияи фарҳангӣ низ хизмат намояд.
Мероси фарҳангӣ дар ҷаҳони муосир танҳо мероси гузашта нест; он метавонад воситаи муколамаи оянда бошад.
Аз ҳамин ҷиҳат, зарур аст, ки омӯзиши Эъломияи Куруш ба таҳқиқоти воқеии илмӣ такя намояд.
Мо бояд матни аслии Устувонаро омӯзем, тарҷумаҳои гуногунро муқоиса намоем, муҳити таърихии пайдоиши онро муайян кунем ва аз нисбат додани мафҳумҳои муосир ба давраи қадим худдорӣ намоем.
Таърихшинос, ҳуқуқшинос, забоншинос, бостоншинос ва фарҳангшинос ҳар кадом метавонанд аз нуқтаи назари худ ба омӯзиши ин ёдгорӣ саҳм гузоранд.
Зеро мероси таърихӣ танҳо вақте ба сарвати воқеии маънавӣ табдил меёбад, ки он бо дониш ҳифз ва бо илм шарҳ дода шавад.
Дар баробари ин, масъалаи ҳифзи худи ёдгориҳо низ аҳамияти калон дорад. Устувонаи Куруш имрӯз дар Осорхонаи Британия нигоҳ дошта мешавад ва таърихи кашф ва таҳқиқи он ба яке аз мавзӯъҳои маъруфи бостоншиносии Бобули қадим табдил ёфтааст.
Ин ҳолат моро ба масъалаи васеътари ҳифзи мероси фарҳангӣ мерасонад.
Мероси фарҳангӣ барои ҳар як давлат на танҳо масъалаи таърих, балки масъалаи илм, маориф, дипломатия ва ҳувияти миллӣ низ мебошад.
Аз ин рӯ, масъулияти мо нисбат ба мерос дуҷониба аст: ҳифзи он ва дуруст шарҳ додани он.
Ҳар як насл мероси таърихиро аз насли гузашта қабул намуда, онро ба насли оянда интиқол медиҳад.
Агар мо танҳо аз гузаштаи худ ифтихор кунем, вале онро наомӯзем, ин ифтихор нопурра мемонад.
Агар онро омӯзем, аммо ҳифз накунем, як қисми хотираи таърихии худро аз даст медиҳем.
Ва агар онро ҳифз кунем, аммо ба наслҳои оянда дуруст муаррифӣ накунем, имконияти бузурги маърифатиро аз даст медиҳем.
Бинобар ин, вазифаи насли имрӯз на танҳо нигоҳ доштани мерос, балки зинда нигоҳ доштани маънои он мебошад.
Мероси Куруши Кабирро дар худшиносии миллӣ бояд ҳамчун як саҳифаи муҳими таърихи давлатдорӣ ва тамаддуни минтақа арзёбӣ кард.
Бузургии мероси таърихӣ дар он аст, ки бо гузашти ҳазорсолаҳо ҳам қобили гуфтугӯ бо замони имрӯз мемонад.Устувонаи Куруш моро водор месозад, ки аз худ бипурсем: чӣ гуна муносибати давлат ва ҷомеа дар тӯли таърих тағйир ёфтааст? Чӣ гуна мафҳуми озодӣ ташаккул ёфтааст? Чӣ гуна таҳаммулпазирӣ аз як таҷрибаи сиёсӣ ба як арзиши умумбашарӣ табдил ёфтааст? Ва чӣ гуна инсон тадриҷан ҳуқуқҳои худро ҳамчун арзиши мустақил эътироф кардааст?
Ҷавоб ба ин саволҳо нишон медиҳад, ки таърихи ҳуқуқ таърихи якбораи пайдо шудани қонунҳо нест. Он таърихи тӯлонии ҷустуҷӯи инсоният барои адолат, озодӣ ва зиндагии шоиста мебошад.
Аз ин рӯ, арзиши асосии Эъломияи Куруш шояд маҳз дар он бошад, ки он моро ба фикр кардан дар бораи роҳи тӯлонии инсоният ба сӯи ҳуқуқ ва адолат водор месозад.
Барои Тоҷикистон ин масъала аҳамияти хос дорад.
Мо дар кишваре зиндагӣ мекунем, ки таърихи давлатдорӣ, фарҳанг ва тамаддуни он ҳазорсолаҳо идома дорад. Истиқлоли давлатӣ ба мо имконият дод, ки ин меросро мустақилона омӯзем, ҳифз намоем ва дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ кунем.
Ҳамкории Тоҷикистон бо ЮНЕСКО дар ин самт яке аз имкониятҳои муҳими дипломатияи фарҳангӣ мебошад.
Дастури Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми 28 декабри соли 2024 барои омода намудани маводи марбут ба таҷлили 2550-солагии Эъломияи ҳуқуқи башари Куруши Кабир ва пешниҳод намудани он ба ЮНЕСКО низ маҳз ба ҳамин самт нигаронида шудааст.
Қабули қатъномаи ЮНЕСКО дар соли 2025 нишон дод, ки ин масъала метавонад ба як мавзӯи муколамаи байналмилалии фарҳангӣ табдил ёбад. Дар ҳуҷҷатҳои расмии ЮНЕСКО Тоҷикистон дар қатори кишварҳое зикр шудааст, ки масъалаи Устувонаро дар сатҳи Конфронси генералӣ муаррифӣ ва аз он пуштибонӣ кардаанд.
Ин барои Тоҷикистон, пеш аз ҳама, имконияти бештар барои муаррифии мероси таърихию фарҳангӣ ва иштирок дар муколамаи ҷаҳонӣ оид ба сулҳ, таҳаммулпазирӣ ва гуногунрангии фарҳангӣ мебошад.
Вақте мо дар бораи Эъломияи Куруш сухан мегӯем, дар асл дар бораи як қисми таърихи башар сухан мегӯем.
Дар бораи инсон.
Дар бораи давлат.
Дар бораи озодӣ.
Дар бораи таҳаммулпазирӣ.
Ва дар бораи ҷустуҷӯи роҳи беҳтарини ҳамзистии инсонҳо.
Эъломияи Куруш беш аз дуним ҳазор сол пеш дар муҳити тамоман дигар ба вуҷуд омадааст. Аммо баъзе масъалаҳои он имрӯз ҳам барои ҷомеаи ҷаҳонӣ аҳамияти худро нигоҳ доштаанд.
Албатта, мо наметавонем санади қадимиро ба Конститутсия ё санади байналмилалии муосир баробар кунем. Аммо метавонем аз он ҳамчун сарчашмаи омӯзиши таърихи андешаи сиёсӣ ва ҳуқуқӣ истифода барем.
Метавонем аз он дарси муҳим гирем: давлат танҳо бо қудрат устувор намемонад; барои устувории он эътимод, субот, эҳтиром ба ҷомеа ва фарҳанги ҳамзистӣ низ зарур аст.
Метавонем дарк намоем, ки таҳаммулпазирӣ танҳо арзиши ахлоқӣ нест; дар бисёр ҳолатҳо он шарти суботи иҷтимоӣ мебошад.
Ва муҳимтар аз ҳама, метавонем дарк кунем, ки эҳтиром ба инсон яке аз арзишҳое мебошад, ки дар давраҳои гуногуни таърих бо шаклҳои гуногун баён гардидааст.
Аз ҳамин рӯ, Эъломияи Куруш барои мо танҳо як ёдгории бостонӣ нест.
Он як саҳифаи муҳими таърихи давлатдорӣ ва фарҳанги сиёсӣ мебошад.
Он як сарчашмаи омӯзиши таҳаввули ғояҳои ҳуқуқӣ мебошад.
Он як қисми мероси таърихию фарҳангии минтақа мебошад.
Ва барои мо, тоҷикон, он инчунин як василаи дарки амиқтари ҷойгоҳи ниёгон дар таърихи тамаддуни башарӣ мебошад.
Аммо мерос танҳо он вақт зинда мемонад, ки мо онро бишиносем, омӯзем, ҳифз кунем ва бо масъулияти илмӣ ба наслҳои оянда расонем.
Ифтихор аз гузашта набояд моро аз омӯзиши воқеии таърих дур созад. Баръакс, ифтихори ҳақиқӣ ба дониш, далел ва эҳтиром ба ҳақиқати таърихӣ такя мекунад.
Аз ин рӯ, мо бояд Эъломияи Курушро на танҳо ҳамчун рамзи ифтихор, балки ҳамчун мавзӯи ҷиддии таҳқиқоти илмӣ, таълимӣ ва фарҳангӣ арзёбӣ намоем.
Гузашта танҳо он вақт ба сарвати маънавии миллат табдил меёбад, ки маънои он барои имрӯз дарк карда шавад.
Ва шояд ҳамин маънои асосии мероси Куруш барои замони мо бошад: дар ҷаҳоне, ки инсонҳо бо вуҷуди пешрафти бузурги илмӣ ва технологӣ ҳанӯз ба сулҳ, таҳаммулпазирӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ ниёз доранд, таҷрибаи таърихӣ метавонад моро ба арзишҳои умумбашарӣ дубора баргардонад.

Дар ниҳоят, Эъломияи Куруш барои мо на танҳо мояи ифтихор, балки мояи масъулият низ мебошад — масъулияти ҳифзи хотираи таърихӣ, омӯзиши мероси ниёгон, рушди фарҳанги ҳуқуқӣ ва муаррифии шоистаи саҳми онҳо дар таърихи тамаддуни башарӣ.
Миллате, ки гузаштаи худро мешиносад, имрӯзро бо масъулият месозад ва ба оянда бо эътимод менигарад.
Ва миллате, ки мероси худро ба ҷаҳониён бо дониш, эҳтиром ва масъулият муаррифӣ мекунад, на танҳо таърихи худро ҳифз менамояд, балки дар ташаккули фарҳанги умумбашарии сулҳ, таҳаммулпазирӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ низ саҳм мегузорад.

Собирзода Исфандиёр Салом,
ректори Донишкадаи такмили ихтисоси Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ