Забон воситаи муҳим ва пурарзиши муоширати байни инсонҳо ба шумор рафта, яке аз нишонаҳои муҳими шинохти ин ё он миллат забони ҳамон миллат аст.
Забони миллӣ як аз рукнҳои давлатдории миллӣ ба шумор меравад. Бинобар ин, яке аз нишонаҳои асосии давлати тоҷикон забони тоҷикӣ аст, ки боиси мавҷудияту бақои миллати тоҷик гардидаст.
Баъди соҳибистиқлол гардидани Тоҷикистон ва ба сари давлат омадани Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба масъалаи баланд бардоштани мартабаи забони тоҷикӣ аҳамияти ҷиддӣ дода шуда, аз ҷумла бо Фармони Президенти мамлакат Соли бузургдошти забони тоҷикӣ эълон гардидани соли 2008, қабул гардидани Қонун “Дар бораи забони давлатӣ” 5уми октябри соли 2009, дар ҳайати ҳукумати мамлакат таъсис ёфтани сохтори наве бо номи Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, таҳия ва қабули “Барномаи рушди забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2012-2016”, таъсиси маҷаллаи илмии “Забоншиносӣ” ва ғайраҳо мисоли ин гуфтаҳост.
Забони тоҷикӣ дар Тоҷикистон забони давлатӣ эълон карда шуд, бо Конститутсия ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи забони давлатӣ” аз 5 октябри соли 2009 расмӣ гардонида шудааст.
Дар моддаи 3-юми қонуни мазкур омадааст: “Ҳар як шаҳрванди Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифадор аст ки забони давлатиро донад.
Ҷумҳурии Тоҷикистон истифода, ҳимоя ва рушди забони давлатиро таъмин менамояд”.
Ҳамчунин, вобаста ба забон дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон низ омадааст, ки «забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ аст.
Забони русӣ ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо амал мекунад. Ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳое, ки дар ҳудуди ҷумҳурӣ зиндагӣ мекунанд, ҳақ доранд аз забони модариашон озодона истифода кунанд».
Аввалин маротиба дар масъалаи забон соли 1989 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи “Забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон” қабул шуда буд, аммо он замон Тоҷикистон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ буд.
Бинобар ин, баъди ба даст овардани истиқлолият Ҳукумати Тоҷикистонро лозим омад, ки қонуни дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ қабулнамударо оиди забони давлатӣ таҷдиди назар намояд ва дар асоси паёмҳои ҳарсолаи Президенти кишвар, ки дар ҳар як суханрониҳояш масъалаи забони давлатиро нодида нагузашта, дар маркази суханронӣ мегузошт.
Ба тамоми мақомоти давлатӣ, муассисаву ташкилотҳои давлатию ғайридавлатӣ таъкид мекард, ки дар масъалаи забони давлатӣ бетараф набошанд, ба ин масъала аҳамияти ҷиддӣ диҳанд.
Ҳамин таъкидҳои президенти кишвар буд, ки мақомоти қонунгузор қонуни забони давлатии соли 1989 қабулшударо, 5-уми октябри соли 2009 аз нав баррасӣ намуда, таҷдиди назар карданд. Дар баробари қабули қонуни нави забони давлатӣ, барои амалӣ намудани дастуру супоришҳои Президент ва Ҳукумати ҶТ сохтори нав бо қарори Ҳукумати ҶТ аз 31 октябри соли 2009, Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис ёфт. Баъди таъсисёбии кумита дар асоси супориши Ҳукумати ҶТ аз соли 2009, ба талаботи муқаррароти Қонуни ҶТ “Дар бораи забони давлатии ҶТ” мутобиқ намудани санадҳои меъёрии ҳуқуқии соҳавии мақомоти дахлдор ба вазорату идораҳо супориш дода шуд. Зимни мулоқот ба муносибати Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба қонунҳои конститутсионии ҶТ «Дар бораи интихоботи Маҷлиси Олии ҶТ», «Дар бораи интихоби вакилон ба маҷлисҳои маҳаллии вакилони халқ», «Дар бораи Суди конститутсионии ҶТ», «Дар бораи мақомоти прокуратураи ҶТ», «Дар бораи судҳои ҶТ», Қонуни ҶТ «Дар бораи мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот», Қонуни ҶТ «Дар бораи хизмати давлатӣ», Қонуни ҶТ «Дар бораи ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон дар ҶТ», Қонуни ҶТ «Дар бораи мақомоти амнияти миллии ҶТ», Қонуни ҶТ «Дар бораи Агентии назорати молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи ҶТ», Қонуни ҶТ «Дар бораи милитсия» ва Кодекси гумруки ҶТ тағйироту иловаҳо вобаста ба донистани забони давлатӣ ворид гардиданд, ки ин иқдом дар таҳкими мақоми забони давлатӣ хеле муҳим арзёбӣ мешавад. Аз рӯзи қабул гардидани Қонуни ҶТ «Дар бораи забони давлатии ҶТ (4-уми октябри соли 2009) то имрӯз дар фазои сиёсию иқтисодӣ ва илмию фарҳангии ҷумҳурӣ рӯйдодҳои зиёд ба амал омаданд.
Кумита бо Амри Президенти ҶТ аз 14 июни соли 2013, аз ҳисоби фонди захиравии Президенти кишвар дар ҳамкорӣ бо олимони забоншинос «Фарҳанги имлои забони тоҷикӣ»-ро таҳия ва барои чоп омода намуд, ки имрӯз китоби мазкур фарҳанги рӯимизии ҳар як мутахассиси кишвар мебошад. Як нуктаи бисёр ҷолибе, ки дар суханронии Сарвари давлат ба муносибати Рӯзи забон (22 июли соли 2008) таъкид мешавад, ин омӯзиши забонҳои хориҷӣ дар заминаи забони тоҷикӣ ва ё забони давлатӣ дониста мешавад. Ин ҳидояти Президенти кишвар водор месозад, то забонҳои хориҷӣ на дар заминаи забони бегона, ки он низ забони хориҷӣ маҳсуб мешавад, балки бояд бар пояи меъёрҳои забони модарӣ ва риояи вижагиҳои он омӯхта шавад. Ин шеваи омӯзиш барои робитаҳои озоди мо бо кишварҳои ҷаҳон ва арҷ гузоштан ба забони давлатӣ дар баробари забонҳои дигар равиши мусбат арзёбӣ мегардад. Бояд тазаккур дод, ки кумита дар фаъолияти худ баҳри татбиқи Қонуни ҶТ «Дар бораи забони давлатии ҶТ» барои риояи муқаррароти санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ вобаста ба таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф намудааст, аз ҷумла, Аҳдномаи байналмилалии ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва сиёсӣ, санади машварати Копенгаген, тавсияҳои Гаага дар бораи ҳуқуқи ақаллиятҳои миллӣ ба таҳсилот, тавсияҳои Осло дар бораи ҳуқуқи ақаллиятҳои миллӣ ва ғайраҳо дар иртибот ба забон мунтазам тадбирҳои зарурӣ меандешад.Ҳамасола дар кумитаи забон ва истилоҳот бахшида ба Рӯзи байналмилалии забони модарӣ 21 феврал мизҳои мудаввар, вохӯриҳо бо иштироки доираи васеи муҳаққиқон, намояндагони ҷамъиятҳои ақаллиятҳои миллии сокини Тоҷикистон, намояндагони забонҳои бадахшонӣ (помирӣ) ва яғнобӣ баргузор менамояд. Таҳия, танзим ва ҳамгунсозии истилоҳот яке аз масъалаҳои муҳим дар роҳи рушди забони давлатӣ ба шумор меравад. Аз ин рӯ, кумита бо мақсади татбиқи тадбирҳои муассир барои ташаккули забони тоҷикӣ ҳамчун забони илм ва танзими истилоҳот дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа бо қарори ҳайати мушовара аз соли 2011, аз зумраи олимону муҳаққиқони соҳаҳои мухталиф Шӯрои ҳамгунсозии истилоҳотро таъсис додааст, ки он аз 3 гурӯҳ ва 19 бахш иборат аст. Ҳоло дар ҳайати Шӯро зиёда аз 100 нафар муҳаққиқ фаъолият дорад. То имрӯз кори Шӯрои ҳамгунсозии истилоҳот муназзам ба роҳ монда шудааст. Дар ҳамкорӣ бо ҳайати Шӯрои мазкур кумита дар давоми фаъолияти худ беш аз 40 фарҳангномаи марбут ба истилоҳоти соҳавиро мавриди омӯзиш ва баррасӣ қарор дода, хулосаи кумитаро пешниҳод намудааст. Фарҳангномаҳо бештар дар соҳаҳои тиб ва дорусозӣ, сиёсатшиносӣ, кишоварзӣ, техникӣ, иқтисодиёт, сохтмон ва меъморӣ, биологӣ, нассоҷӣ, педагогӣ, нақлиёт, коргузорӣ ва дигар соҳаҳои тахассусӣ таҳия гардида, ду забона (русӣ-тоҷикӣ) ва се забона (тоҷикӣ -англисӣ-русӣ) мебошанд. Дар тӯли 5 соли фаъолият бахши экспертизаи забоншиносии кумита 84-Қонуни ҶТ, 7-Қарори Ҳукумати ҶТ, 8-Низомнома, 4- Консепсия, 9-Созишнома, 4-маълумотнома, 2-оиннома, 6-Барнома, 2- тавсиянома, 1-санад, 8-парвандаи судӣ, 15 Таъиноти судӣ, 8 Луғатнома, 10 Мақола, 3 Нақша, 3 Барчаспи маводи хӯрокворӣ ва 53 номгузории ташкилоту муассисаҳор мавриди экспертизаи забоншиносӣ қарор дод.
Мувофиқи маълумоти Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии ҶТ аз соли 2000 то соли 2013 мутобиқи Қонуни ҶТ «Дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои марзиву маъмурии ҶТ» ва ба хотири татбиқи Қонуни ҶТ «Дар бораи забони давлатии ҶТ» дар кишвар номи 1 вилоят, 3 шаҳр, 15 ноҳия, 13 шаҳрак, 78 деҳот ва 767 деҳа тағйир дода шудааст. Дар давраи фаъолияти солҳои 2013-2014 аз ҷониби кумита мутобиқи дархости мақомот ба номгузории 12 ҷамоати деҳот, 139 деҳа, 18 маҳалла, 13 мактаб, 1 коллеҷ, 1 китобхона, 1 боғи табиӣ ва 4 кӯча хулоса пешниҳод гардидааст. Мувофиқи омори пешниҳоднамудаи СММ дар ҷаҳон 7000 забони гуфтугӯи мавҷуд аст, ки ба 40 дарсади он хатари нестшавӣ таҳдид менамояд(яъне таҳдид нисбат ба 2800 забони гуфтугӯӣ).
Ин аз он гувоҳӣ медиҳад, ки дар раванди ҷаҳонишавӣ давлату миллат бояд пӯштибон аз арзишҳои фарҳангии хеш бошанд ва махсусан ҷавонон бояд таблиғгари мероси арзандаи ниёгони хеш бошанд, чунки дурӣ ҷӯстан аз фарҳанги гузашта ва фаромӯш намудани анъанаҳои неки ниёгони худ бузургтарин иштибоҳ дар шинохти ҳуввияти миллӣ хоҳад буд. Имрӯз хоҳанд миллатеро аз байн баранд, аввал забон ва баъд фарҳанги ӯро аз байн мебаранд ва бо ҳамин роҳ миллат аз байн меравад. Халқ ва давлат дар он вақт зинда мемонанд, ки миллату забонаш зинда бошад.
Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои ҳиндуаврупоӣ дохил шуда, аҳолии кишварҳои Эрон, Узбекистон, Қирғизистон, Қазоқистон, Афғонистон, Русия, Покистон ва инчунин Сангқалъаи Ҷумҳурии Халқии Чин низ бо ин забон гуфтугӯ мекунанд. Имрӯз мувофиқи оморҳо бо забони тоҷикӣ (форсӣ-тоҷикӣ) 61.5млн.нафар аҳолии ҷаҳон гуфтугӯ мекунанд.
Забон моли халқ, мероси миллат ва сармояи маънавии давлати соҳибистиқлол аст. Яке аз омилҳои асосии рушду камолоти миллат ин забони миллат аст. Бузургони гузаштаи тоҷик, шоирону нависандагон ва умуман аҳли зиёи мамлакат дар бораи қадру манзалати забон суханони зиёде гуфта, шеърҳову қиссаҳо ва зарбулмасалу мақолҳо эҷод намудаанд. Аз қабили, “Забонгумкарда”-и Л. Шералӣ, “Забони ватан”-и Б. Собир, асарҳои“Марши ҳурият” ва “Намунаи адабиёти тоҷик”-и С. Айнӣ ва ғайраҳо мисоли ин гуфтаҳост. Ба ғайр аз ин эҷод шудани асари гаронбаҳои Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо номи “Забони миллат ҳастии миллат” барои баланд бардоштани манзалати забони ноби тоҷикӣ мусоидат менамояд.
Забони тоҷикӣ забони тамаддун, донишгоҳи тафаккур ва ҳофизаи таърихии тоҷикон аст. Аскар Ҳаким мегӯяд, ки мо бояд ҳар як маънои калимаи тоҷикиро омӯзем. Лоиқ мегӯяд, ки касе онро надонад шири модар бар ӯ ҳаром аст. Устод Айнӣ мегуфтанд, ки забони ноб ва ҷонгудоз аст. Муъмин Қаноат мегӯяд, ки ин забон пур аз меҳру ҷавҳараст. Фарзона забони модариро ба меҳан монанд мекунаду Гулрухсор ба ҳастии миллат шабоҳат медиҳад.
Дар охир гуфтаниям, ки мо-шаҳрвандон бояд мисли ангуштони як даст, шохобҳои як рӯд, гулҳои як боғ, фарзандони як модар амал карда дар ободии Тоҷикистони азиз ва ҳифзи арзишҳои фарҳанги миллӣ, махсусан ҳифзу эҳтироми манзалати забони тоҷикӣ саҳм гузорем ва бо исми миллат ифтихор намоем
Ҳуқуқшиноси ноҳияи Рӯдакӣ,
Бозориён Бузургмеҳр Эмомалӣ
