КОНСТИТУТСИЯ ВА КАФОЛАТИ ҲУҚУҚИИ ШАҲРВАНДОН БА ЁРИИ ҲУҚУҚӢ
Конститутсия ҳамчун қонуни асосии ҳар як давлат санади олист, ки дар он на танҳо сохтори сиёсӣ ва мақомоти ҳокимият муайян мегардад, балки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва кафолатҳои амалии онҳо низ сабт мешаванд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Конститутсия, ки…
Конститутсия ҳамчун қонуни асосии ҳар як давлат санади олист, ки дар он на танҳо сохтори сиёсӣ ва мақомоти ҳокимият муайян мегардад, балки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва кафолатҳои амалии онҳо низ сабт мешаванд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Конститутсия, ки соли 1994 қабул ва баъдтар такмил дода шудааст, пояи асосии низоми ҳуқуқӣ ва давлатдории миллӣ ба шумор меравад.
Яке аз самтҳои муҳими он ин кафолати ҳуқуқи шаҳрвандон ба гирифтани ёрии ҳуқуқӣ мебошад.
Ин меъёр барои таъмини адолати иҷтимоӣ, баробарии шаҳрвандон дар назди қонун ва дастрасии онҳо ба ҳифзи судии ҳуқуқҳо аҳамияти бузург дорад.
Ёрии ҳуқуқӣ ҳамчун мафҳум маҷмӯи чораҳоест, ки ба шахс барои ҳимояи ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии худ кӯмак мерасонад.
Ба он машваратҳои ҳуқуқӣ, намояндагӣ дар суд ва дигар мақомоти давлатӣ, таҳияи ҳуҷҷатҳои ҳуқуқӣ ва тавсияҳои амалии ҳуқуқшиносон дохил мешаванд.
Кафолати чунин ёрӣ аз ҷониби Конститутсия нишондиҳандаи сатҳи рушд ва инсондӯстии давлат мебошад.
Агар шаҳрванд натавонад ҳуқуқи худро ҳимоя кунад ё ба сабаби надоштани имконият аз маслиҳати ҳуқуқшинос маҳрум шавад, пас принсипи баробарии шаҳрвандон дар назди қонун вайрон мегардад.
Дар моддаи 19-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон зикр мегардад, ки «ҳар шахс ҳуқуқ дорад, ки барои ҳимояи ҳуқуқ ва озодиҳои худ ба суд муроҷиат намояд». Ин меъёр баёнгари асоси дастрасии шаҳрванд ба адолати судӣ мебошад.
Вале худи муроҷиат ба суд барои ҳар шахс осон нест, зеро на ҳама дониши кофии ҳуқуқӣ доранд. Аз ин рӯ, қонунгузор кафолат медиҳад, ки ба ҳар шаҳрванде имконияти гирифтани ёрии ҳуқуқӣ дода шавад.
Дар ҳамин замина, қонун «Дар бораи адвокатура ва фаъолияти адвокатӣ» низ қабул гардидааст, ки фаъолияти ҳимоягарон ва тартиби пешниҳоди ёрии ҳуқуқиро танзим менамояд.
Дар таҷрибаи ҳуқуқии Тоҷикистон кафолати ёрии ҳуқуқӣ яке аз принсипҳои муҳими давлатдории ҳуқуқбунёд маҳсуб мешавад. Давлат тавассути Конститутсия ва қонунҳои соҳавӣ вазифадор аст, ки барои шаҳрвандон шароити баробар ва дастрас барои ҳимояи қонунии манфиатҳояшон фароҳам оварад.
Масалан, шахсони дорои имконияти маҳдуди молиявӣ метавонанд аз ёрии ҳуқуқии ройгон истифода кунанд. Ин амр кафолати мустақими иҷтимоии давлат аст, ки ба адолати иҷтимоӣ ва ҳимояи табақаҳои осебпазир равона шудааст. Ёрии ҳуқуқӣ дар Конститутсия танҳо ҳамчун хизматрасонӣ ё имтиёз дида намешавад, балки он як ҷузъи ҷудонашавандаи ҳуқуқи инсон ба адолат ва ҳимояи судӣ мебошад.
Ин меъёр бо принсипҳои умумибашарии ҳуқуқи инсон, ки дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар ва дигар санадҳои байналмилалӣ сабт шудаанд, ҳамоҳанг аст.
Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳамчун узви Созмони Милали Муттаҳид ва иштирокчии як қатор созишномаҳои байналмилалӣ, уҳдадор аст, ки ин ҳуқуқҳоро дар сатҳи миллӣ татбиқ намояд. Дар маҷмӯъ, Конститутсия заминаи ҳуқуқии муҳим барои ташаккули низоми ёрии ҳуқуқӣ ба ҳисоб меравад.
Он на танҳо ҳуқуқи шаҳрвандро ба гирифтани чунин ёрӣ эътироф мекунад, балки давлатро вазифадор месозад, ки барои амалӣ гардидани он механизмҳои заруриро фароҳам оварад. Ин раванд асоси рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд ва баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон мебошад.
Дар давлати ҳуқуқбунёд Конститутсия на танҳо санади сиёсию ҳуқуқӣ, балки воситаи амалии таъмини ҳуқуқи инсон мебошад. Ҳар меъёри конститутсионӣ бояд дар ҳаёти воқеӣ амалӣ гардад, то шаҳрвандон дар амал эҳсос кунанд, ки қонун онҳоро ҳимоя мекунад.
Нақши амалии Конститутсия дар соҳаи ёрии ҳуқуқӣ пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки он пояи қонунгузории соҳавиро муайян мекунад.
Ҳама қонунҳо ва санадҳои марбут ба фаъолияти адвокатура, тартиби муроҷиати шаҳрванд ба суд, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар ниҳодҳои давлатӣ маҳз аз Конститутсия сарчашма мегиранд.
Моддаҳои Конститутсия роҳнамо барои таҳияи қонунҳо ва сиёсати давлатӣ дар соҳаи адолати судӣ мебошанд. Масалан, бар асоси меъёри конститутсионӣ, ки дастрасии шаҳрвандон ба ҳимояи судиро кафолат медиҳад, як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ таҳия шудаанд: Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи адвокатура ва фаъолияти адвокатӣ», Қонуни «Дар бораи ёрии ҳуқуқии ройгон» ва дигар санадҳои дахлдор.
Ин қонунҳо механизмҳои амалӣ ва ташкилотии татбиқи ҳуқуқ ба ёрии ҳуқуқиро муайян мекунанд.
Дар амал, кафолати ёрии ҳуқуқӣ ба воситаи шабакаи адвокатҳо, марказҳои ёрии ҳуқуқии давлатӣ ва ғайридавлатӣ, инчунин созмонҳои ҷамъиятӣ амалӣ мегардад. Давлат вазифадор аст, ки фаъолияти ин ниҳодҳоро дастгирӣ ва назорат намояд. Ин масъулият аз моддаи 5-уми Конститутсия бармеояд, ки дар он гуфта мешавад: «Ҳокимият ва мақомоти давлатӣ барои фароҳам овардани шароити татбиқи ҳуқуқу озодиҳои инсон масъуланд».
Аз ин рӯ, таъмини дастрасии шаҳрвандон ба маслиҳати ҳуқуқӣ ва намояндагии судӣ на танҳо масъалаи ташкилӣ, балки уҳдадории конститутсионии давлат мебошад.
Дар солҳои охир дар Тоҷикистон як қатор қадамҳои назаррас барои рушди низоми ёрии ҳуқуқӣ гузошта шудаанд. Тибқи қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, Маркази миллии қонунгузорӣ ва ёрии ҳуқуқӣ таъсис ёфт, ки ҳадафаш ҳамоҳангсозии фаъолияти ҳуқуқшиносон ва баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мебошад.
Илова бар ин, дар бисёр шаҳру ноҳияҳо марказҳои ёрии ҳуқуқии ройгон амал мекунанд, ки ба табақаҳои осебпазир — маъюбон, кӯдакон, занони танҳо ва шахсони камбизоат — кӯмаки ҳуқуқӣ мерасонанд. Ин марказҳо дар асоси қонун амал карда, фаъолияти онҳо ба Конститутсия ва арзишҳои инсондӯстонаи он такя мекунад.
Нақши Конститутсия дар ин раванд пеш аз ҳама дар он аст, ки он барои давлат ва ҷомеа вазифаи баробарии шаҳрвандонро дар назди қонун муқаррар менамояд. Дар моддаи 17-и Конститутсия зикр шудааст, ки «ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд».
Аз ин меъёр бармеояд, ки давлат наметавонад ягон шахсро аз ҳуқуқи дастрасӣ ба ёрии ҳуқуқӣ маҳрум кунад, новобаста аз вазъи иҷтимоӣ, молӣ ё миллату дин. Ин баробарӣ дар амал кафолати муҳимтарини ҳуқуқи инсон мебошад. Ғайр аз ин, Конститутсия меъёри мустақимро барои фаъолияти адвокатҳо ва дигар мутахассисони соҳаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Адвокат ҳамчун ҳимоятгари ҳуқуқи шаҳрванд амал мекунад ва фаъолияти ӯ мустақиман аз Конститутсия сарчашма мегирад. Тибқи талаботи қонун, адвокат бояд озодона ва мустақилона амал кунад, яъне на таҳти фишори мақомоти давлатӣ ва на вобаста ба манфиати шахсони сеюм.
Ҳамин кафолати мустақилият яке аз нишондиҳандаҳои муҳимтарини амали шудани меъёрҳои конститутсионӣ аст. Бо назардошти ин, метавон гуфт, ки нақши Конститутсия дар таъмини ёрии ҳуқуқӣ танҳо дар муқаррар кардани принсипҳо ифода намеёбад, балки он механизмҳои воқеиро низ ба вуҷуд меорад.
Давлат бо такя ба Конститутсия уҳдадор аст, ки фаъолияти муассисаҳои ҳуқуқиро маблағгузорӣ намояд, дастрасии шаҳрвандонро ба хизматрасонии ҳуқуқӣ васеъ гардонад ва сатҳи маърифати ҳуқуқии ҷомеаро баланд бардорад. Ин ҳама тадбирҳо на танҳо ба ҳимояи ҳуқуқи шахс, балки ба таҳкими адолати иҷтимоӣ ва устувории сиёсӣ мусоидат мекунанд.
Дар сатҳи байналмилалӣ низ таҷрибаҳои гуногуни кафолати ёрии ҳуқуқӣ мавҷуданд.
Тоҷикистон бо дарназардошти уҳдадориҳои байналмилалии худ, аз ҷумла тавсияҳои Созмони Милали Муттаҳид, САҲА ва дигар ташкилотҳои байналмилалӣ, кӯшиш дорад ин таҷрибаро дар амал татбиқ кунад. Ин муносибати ҳамоҳанг бо меъёрҳои Конститутсия нишон медиҳад, ки сиёсати давлатӣ дар соҳаи ҳуқуқ ба арзишҳои умумибашарӣ такя мекунад. Ҳамин тавр, Конститутсия дар таъмини ёрии ҳуқуқӣ на танҳо ҳуҷҷати назариявӣ, балки омили фаъол ва зиндаи ҳаёти ҷамъиятӣ мебошад. Он роҳнамоест, ки тавассути он давлат уҳдадориҳои худро нисбат ба шаҳрванд иҷро мекунад ва ҷомеа имконият меёбад, ки дар асоси қонун зиндагӣ намояд. > СМТ:
Бо вуҷуди он ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқи шаҳрвандонро ба ёрии ҳуқуқӣ ба таври возеҳ эътироф мекунад ва барои амалӣ гардидани он заминаҳои ҳуқуқиро фароҳам овардааст, ҳанӯз ҳам дар ҷомеа як қатор мушкилот ва масъалаҳои ҳалталаб вуҷуд доранд.
Яке аз онҳо сатҳи пасти огоҳии ҳуқуқии шаҳрвандон мебошад. Бисёре аз одамон намедонанд, ки ҳуқуқи гирифтани ёрии ҳуқуқии ройгон доранд ё намедонанд ба куҷо бояд муроҷиат кунанд. Ин нишон медиҳад, ки кори маърифатӣ ва иттилоотӣ дар соҳаи ҳуқуқ бояд боз ҳам фаъолтар гардад. Масъалаи дуюм — нокифоя будани шумора ва фарогирии марказҳои ёрии ҳуқуқии ройгон аст.
Дар баъзе шаҳру ноҳияҳо чунин марказҳо вуҷуд надоранд ё фақат дар сатҳи маҳдуд фаъолият мекунанд.
Ин боиси он мегардад, ки шаҳрвандони минтақаҳои дурдаст аз гирифтани кӯмаки ҳуқуқӣ маҳрум мемонанд. Давлат бояд дар асоси меъёрҳои конститутсионӣ ин фарқиятро бартараф созад ва дастрасии баробарро барои тамоми шаҳрвандон таъмин намояд. Мушкилоти дигар ба масъалаи сатҳи тахассуси ҳуқуқшиносон ва адвокатҳо рабт дорад.
Ҳарчанд Конститутсия фаъолияти мустақили адвокатуро кафолат медиҳад, аммо дар амал зарурати баланд бардоштани сатҳи касбӣ, одоби ҳуқуқшиносӣ ва масъулияти иҷтимоии онҳо вуҷуд дорад. Зеро сифати ёрии ҳуқуқӣ на танҳо аз қонун, балки аз дониш, таҷриба ва виҷдони ҳуқуқшинос вобаста аст.
Давлат метавонад тавассути низоми сертификатсия, курсҳои такмили ихтисос ва назорати касбӣ сатҳи ин соҳаҳоро такмил диҳад. Ҷиҳати дигаре, ки бояд ба он таваҷҷуҳ карда шавад, ин ҳамкории байни давлат ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ дар соҳаи ёрии ҳуқуқӣ мебошад. Дар солҳои охир созмонҳои ғайриҳукуматӣ ва иттиҳодияҳои адвокатӣ дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ нақши муҳиме бозиданд.
Онҳо машваратҳо, тренингҳо ва барномаҳои иттилоотӣ баргузор мекунанд, ки дар афзоиши сатҳи огоҳии шаҳрвандон саҳм мегузоранд. Конститутсия чунин ташаббусҳоро дастгирӣ менамояд, зеро он ба принсипи ҳамкорӣ байни давлат ва ҷомеа асос ёфтааст. Дар баробари ин, масъалаи маблағгузорӣ низ муҳим аст.
Барои татбиқи пурраи кафолатҳои конститутсионӣ дар соҳаи ёрии ҳуқуқӣ захираҳои молиявии кофӣ зарур аст. Марказҳои ёрии ҳуқуқии давлатӣ, фаъолияти адвокатҳо ва барномаҳои маърифатӣ бояд аз ҷониби буҷет ва донорҳои байналмилалӣ дастгирӣ шаванд. Ин масъала аз нигоҳи Конститутсия вазифаи иҷтимоии давлат ба ҳисоб меравад, зеро давлат уҳдадор аст, ки барои татбиқи ҳуқуқи инсон шароити моддӣ фароҳам оварад.
Бо вуҷуди ин мушкилот, пешравиҳои назаррас низ ба назар мерасанд. Имрӯз дар Тоҷикистон низоми қонунгузорӣ дар соҳаи ёрии ҳуқуқӣ мунтазам такмил меёбад. Ҳамкории байни ҳукумат, адвокатура ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ беҳтар шудааст. Мақомоти давлатӣ бештар ба зарурати баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии мардум аҳамият медиҳанд.
Барномаҳои таълимӣ дар мактабҳо ва донишгоҳҳо оид ба омӯзиши Конститутсия ва ҳуқуқи инсон роҳандозӣ шудаанд.
Ҳамаи ин иқдомҳо нишон медиҳанд, ки арзишҳои конститутсионӣ тадриҷан ба як қисми муҳими ҳаёти иҷтимоии ҷомеа табдил меёбанд. Аз нуқтаи назари назариявӣ ва амалии ҳуқуқшиносӣ, нақши Конститутсия дар таъмини ёрии ҳуқуқӣ се самти асосиро дар бар мегирад: 1. Эътироф ва кафолати ҳуқуқ — Конститутсия ҳуқуқи шаҳрвандонро ба гирифтани ёрии ҳуқуқӣ расман муайян мекунад. 2. Ташкили механизмҳои амалӣ — тавассути қонунҳои соҳавӣ ва муассисаҳои дахлдор ин ҳуқуқ дар амал татбиқ мегардад. 3. Назорати иҷро ва ҳимоя — Конститутсия ба судҳо ва мақомоти давлатӣ ваколат медиҳад, то риояи ин ҳуқуқҳоро таъмин кунанд.
Хулоса, Конститутсия на танҳо ҳуҷҷати сиёсӣ, балки заминаи ҳуқуқии фаъолияти давлат ва ҷомеа дар соҳаи ҳифзи ҳуқуқи инсон аст. Он ба ҳар як шаҳрванди кишвар кафолат медиҳад, ки дар ҳолати поймол гардидани ҳуқуқҳояш метавонад ба давлат ва низоми судӣ муроҷиат намояд. Кафолати ёрии ҳуқуқӣ, ки дар Конститутсия сабт шудааст, нишондиҳандаи сатҳи адолат, демократия ва инсондӯстии давлат мебошад.
Аз ин рӯ, барои таҳкими ҷомеаи ҳуқуқбунёд дар Тоҷикистон зарур аст, ки татбиқи амалии меъёрҳои конститутсионӣ дар соҳаи ёрии ҳуқуқӣ боз ҳам густариш ёбад. Давлат, ҷомеа ва ҳар як шаҳрванд бояд дар ин раванд саҳми худро гузорад.
Танҳо дар ин сурат Конститутсия метавонад ҳамчун сарчашмаи зинда ва нерӯи муттаҳидкунандаи миллат амал кунад — замоне ки ҳуқуқи инсон на дар қоғаз, балки дар ҳаёти воқеӣ ҳимоя мегардад.
Солеҳзода Насрулло Файзулло, директори МД “Маркази ёрии ҳуқуқӣ”-и Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон