МУҚОВИМАТ БО КОРРУПСИЯ - МАСЪУЛИЯТИ ШАҲРВАНДИИ МОСТ
Коррупсия яке аз мушкилоти ҷиддии иҷтимоӣ ва сиёсӣ ба шумор меравад, ки ба рушди устувори ҳар кишвар ва суботи ҷомеа таҳдид мекунад.
Ин падида на танҳо ба иқтисодиёт зарар мерасонад, балки ба эътимоди шаҳрвандон ба мақомоти давлатӣ ва низоми ҳуқуқӣ низ таъсир мерасонад.
Муқовимат бо коррупсия вазифаи танҳо мақомоти давлатӣ нест, балки масъулияти ҳар як шаҳрванд ба ҳисоб меравад.
Ҳар шахс бояд дарк кунад, ки амалҳои коррупсионӣ на танҳо ба давлат, балки ба ҳаёти шахсии ӯ низ таъсири манфӣ мерасонанд. Аз ин лиҳоз, маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги шаҳрвандӣ ҳамчун заминаи асосии мубориза бо коррупсия барои таҳкими масъулияти шаҳрвандон дар ҷомеа аҳамияти муҳим дорад.
Коррупсия метавонад дар шаклҳои гуногун зоҳир шавад — аз ҷумла ришваситонӣ, исрофкорӣ дар хароҷоти давлатӣ, истифодаи ғайриқонунӣ аз ваколатҳои хизматӣ ва дигар амалҳои ғайриодилона.
Ҳар як намуди коррупсия ба эътимод ва ҳамкории байни шаҳрвандон ва давлат халал мерасонад ва рушди устувори иқтисодиётро мушкил мекунад.
Шинохти намудҳои коррупсия ва таъсирҳои манфии он барои ҳар як шаҳрванди фаъол зарур мебошад, то ин ки шахс тавонад ба муқобила бо он саҳм гузорад ва иқдомҳои заруриро барои пешгирӣ аз чунин амалҳо анҷом диҳад.
Омӯзиши омилҳо ва сабабҳои коррупсия низ аҳамияти бузург дорад. Масалан, бе шаффофият дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, бе назорати самаранок ва бе масъулияти шахсони мансабдор, замина барои ришваситонӣ ва фасод фароҳам меояд.
Қонуният ва низоми ҳуқуқӣ асоси муқовимат бо коррупсияро ташкил медиҳанд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, мисли бисёре аз кишварҳои дигар, қонунгузории махсус оид ба муқовимат ба коррупсия мавҷуд аст.
Мувофиқи моддаи 1-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи муқовимат ба коррупсия”, «Коррупсия — кирдоре (ҳаракат ё беҳаракатие) мебошад, ки аз ҷониби шахси барои иҷрои вазифаҳои давлатӣ ваколатдор ё шахсони ба онҳо баробаркардашуда бо истифода аз мақоми хизматии худ ва имкониятҳои он ба манфиати худ ё шахси дигар ғайриқонунӣ ба даст овардани неъматҳои моддию ғайримоддӣ, бартарӣ ё имтиёзҳои дигар содир карда мешавад.
Ба ҳамин тартиб, додани бевосита ё бавоситаи чунин неъматҳо, бартарӣ ё имтиёзҳо ба шахсони ваколатдор бо мақсади моил кардан ё мукофотонидани онҳо барои содир намудани чунин амалҳо ба манфиати шахси воқеӣ ё ҳуқуқӣ низ ба коррупсия мансуб дониста мешавад».
Ҳамзамон, дар моддаи мазкур мафҳумҳои дигари муҳим низ зикр шудаанд, аз ҷумла:
• Муқовимат ба коррупсия — фаъолияти мақомоти давлатӣ ва дигар субъектҳо дар самти пешгирӣ, ошкор, кушодан, таҳқиқу тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои ба коррупсия алоқаманд ва ба ҷавобгарӣ кашидани шахсони масъул;
• Ҳуқуқвайронкуниҳои ба коррупсия алоқаманд — амалҳое, ки замина барои коррупсия фароҳам оварда, сабаби ҷавобгарии интизомӣ, маъмурӣ, гражданӣ ё ҷиноятӣ мегарданд.
Коррупсия яке аз мушкилоти ҷиддии иҷтимоӣ ва сиёсӣ ба шумор меравад, ки ба рушди устувори ҳар кишвар ва суботи ҷомеа таҳдид мекунад. Ин падида на танҳо ба иқтисодиёт зарар мерасонад, балки ба эътимоди шаҳрвандон ба мақомоти давлатӣ ва низоми ҳуқуқӣ низ таъсири манфӣ мерасонад.
Муқовимат бо коррупсия вазифаи танҳо мақомоти давлатӣ нест, балки масъулияти ҳар як шаҳрванд ба ҳисоб меравад.
Ҳар шахс бояд дарк кунад, ки амалҳои коррупсионӣ на танҳо ба давлат, балки ба ҳаёти шахсии ӯ низ таъсири манфӣ мерасонанд. Аз ин лиҳоз, маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги шаҳрвандӣ ҳамчун заминаи асосии мубориза бо коррупсия ҷиҳати амалӣ намудани нақши шаҳрванд дар ҷомеа муҳим аст.
Коррупсия метавонад дар шаклҳои гуногун зоҳир шавад, аз ҷумла ришваситонӣ, исрофкорӣ дар хароҷоти давлатӣ, истифодаи ғайриқонунӣ аз ваколатҳои хизматӣ ва дигар амалҳои ғайриодилона.
Ҳар як намуди коррупсия ба эътимод ва ҳамкории байни шаҳрвандон ва давлат халал мерасонад ва рушди устувори иқтисодиётро мушкил мекунад. Шинохти намудҳои коррупсия ва таъсирҳои манфии он барои ҳар як шаҳрванди фаъол зарур мебошад, то ин ки шахс тавонад ба муқобила бо он саҳм гузорад ва иқдомҳои заруриро барои пешгирӣ аз чунин амалҳо анҷом диҳад.
Омӯзиши омилҳо ва сабабҳои коррупсия низ аҳамияти бузург дорад. Масалан, бе шаффофият дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, бе назорати самаранок ва бе масъулияти шахсони масъул, замина барои ришваситонӣ ва фасод фароҳам меояд.
Қонуният ва низоми ҳуқуқӣ асоси муқовимат бо коррупсияро ташкил медиҳанд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ва бисёре аз давлатҳои дигар қонунгузорӣ ва санадҳои махсус барои пешгирӣ ва мубориза бо коррупсия мавҷуданд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» (Моддаи 1) мафҳумҳои асосиро муайян менамояд, аз ҷумла:
«Пешгирии коррупсия — фаъолияти субъектҳои муқовимат ба коррупсия дар самти огоҳ, пешгирӣ, ошкор, бақайдгирӣ, кушодан, таҳқиқу тафтиши кирдорҳои коррупсионӣ ва бартараф намудани сабабу шароитҳое, ки ба содиршавии ҳуқуқвайронкуниҳои ба коррупсия алоқаманд мусоидат мекунанд».
Бо дониши хуби ҳуқуқӣ, шаҳрвандон метавонанд фаъолона дар муқовимат бо коррупсия иштирок намуда, худ ва ҷомеаро аз хатарҳои манфии он муҳофизат кунанд.
Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, таҳкими назорати ҷамъиятӣ ва иштироки шаҳрвандон дар ҳаёти сиёсӣ воситаҳои муҳим дар роҳи мубориза бо ин падидаи манфӣ мебошанд.
Ҳамчунин, нақши шаҳрвандон дар мубориза бо коррупсия хеле муҳим аст. Аввалан, огоҳии ҳуқуқӣ ва маърифати шаҳрвандӣ бояд такмил дода шавад.
Шаҳрвандоне, ки ҳуқуқ ва уҳдадориҳои худро медонанд ва барои иҷрои онҳо саъй мекунанд, метавонанд ҳамчун қувваи пешбарандаи муқовимат бо коррупсия амал кунанд. Дуюм, шаҳрвандон метавонанд бо истифода аз механизмҳои қонунӣ, ба монанди пешниҳоди шикоят, гузоштани назари худ ба мақомоти дахлдор ва огоҳ кардани ҷомеа аз ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ, саҳм гузоранд.
Ин амалҳо на танҳо шахсро муҳофизат мекунанд, балки ба таҳкими низоми давлатдорӣ ва беҳтар шудани фаъолияти мақомоти давлатӣ низ мусоидат менамоянд.
Фарҳанг ва одобҳои шаҳрвандӣ низ нақши калидӣ дар муқовимат бо коррупсия доранд. Омӯзиши одоби шаҳрванди фаъоли ҷомеа, аз ҷумла ростқавлӣ, шаффофият ва масъулияти иҷтимоӣ, метавонад пешрафти мубориза бо коррупсияро таъмин кунад.
Дар ҷомеае, ки фарҳанги шаҳрвандӣ ва масъулиятшиносӣ таҳким ёфтааст, коррупсия ба таври назаррас кам мешавад ва эътимод ба мақомоти давлатӣ ва низоми ҳуқуқӣ баланд мегардад. Ин унсури муҳими ҷомеа бояд аз мактаб ва донишгоҳҳо оғоз ёбад, то ҷавонону наврасон аз хурдӣ бо арзишҳои одилона ва масъулияти шаҳрвандӣ ошно шаванд.
Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки самаранокии мубориза бо коррупсия танҳо дар сурати ҳамоҳангӣ ва саҳми ҳамаҷонибаи ҷомеа амалӣ мешавад.
Танҳо бо ҳамкории шаҳрвандон, мақомоти давлатӣ ва созмонҳои ҷамъиятӣ метавон муҳити солим ва эътимодбахши ҷомеаро фароҳам овард. Шаҳрвандоне, ки масъулияти иҷтимоӣ ва ҳуқуқии худро хуб медонанд ва амал мекунанд, метавонанд ҳамчун қувваи пешбарандаи мубориза бо коррупсия амал намоянд ва ба рушди устувори кишвар саҳм гузоранд.
Барои тақвият додани муқовимат бо коррупсия тавсия мешавад, ки маърифати ҳуқуқӣ миёни шаҳрвандон густариш дода шавад, механизмҳои назорат ва имкониятҳои шахсӣ барои огоҳ кардани мақомоти дахлдор тақвият дода шаванд, шаффофият дар фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ таъмин гардад ва фарҳанги масъулиятшиносӣ ва одоби шаҳрвандӣ дар муқовимат ба ин зуҳуроти манфур фаъол гардонида шавад. Ин тадбирҳо метавонанд таъсири мусбӣ дошта, сатҳи коррупсияро ба таври назаррас кам намуда, ҷомеаро ба сӯи рушди устувор раҳнамун созанд.
Дар ҷамъбаст, муқовимат бо коррупсия масъулияти ҳар як шаҳрванди ҷомеа мебошад. Танҳо тавассути ҳамоҳангии ҳамаи қишрҳои ҷомеа ва амалҳои одилона, шаҳрвандон метавонанд ба эҷоди муҳити солим, таҳкими низоми давлатӣ ва таъмин намудани адолат дар ҷомеа саҳм гузоранд.
Омӯзиши доимӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва фароҳам овардани муҳити шаффоф ва одилона заминаи асосии муқовимат бо коррупсия ба ҳисоб меравад. Ҳар шахс бояд дарк кунад, ки саҳми ӯ дар мубориза бо коррупсия метавонад тағйироти мусбӣ ва барқарории эътимодро ба низоми давлатдорӣ таъмин намояд.
Ҳофиз Назарзода,
нотариуси давлатии Идораи нотариалии
давлатии ноҳияи Рӯдакӣ
