Истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон на танҳо оғози марҳилаи нави таърихи давлатдорӣ, балки заминаи устувори ташаккул ва рушди ниҳодҳои миллии ҳуқуқӣ, низоми муосири идоракунии давлатӣ ва механизмҳои амалишавии адолат гардид. Дар давоми солҳои соҳибистиқлолӣ дар кишвар заминаҳои ҳуқуқии давлати соҳибихтиёр таҳким ёфта, сохторҳои давлатӣ мутобиқ ба талаботи замони муосир рушд намуданд, низоми қонунгузории миллӣ ташаккул ёфт ва соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла соҳаи адолати судӣ, бо мазмуну муҳтавои нав такмил пайдо карданд. Дар ҳамин раванд экспертизаи судӣ ва криминалистӣ низ ҳамчун яке аз самтҳои муҳими фаъолияти ҳуқуқӣ мавқеи хоси худро пайдо намуда, имрӯз ба як бахши муҳимми низоми адолати ҳуқуқӣ табдил ёфтааст.
Моҳияти экспертизаи судӣ дар он ифода меёбад, ки ҳангоми баррасии парвандаҳо на ҳамеша дониши ҳуқуқӣ барои муайян намудани ҳамаи ҳолатҳои аҳамиятнок кифоя мебошад, зеро дар бисёр мавридҳо барои ошкор ва шарҳ додани воқеият истифодаи донишҳои махсуси илмӣ, техникӣ, касбӣ ва дигар соҳаҳо зарур мегардад. Маҳз дар ҳамин нуқтаи пайвастани ҳуқуқ бо илм нақши коршиноси судӣ равшан мегардад, зеро фаъолияти ӯ ба муайян намудани ҳолатҳое равона мешавад, ки барои парванда аҳамият доранд ва бе истифодаи донишҳои махсус муайян намудани онҳо душвор ё ғайриимкон аст. Аз ин ҷиҳат экспертизаи судӣ танҳо як навъи фаъолияти техникии ёрирасон набуда, балки яке аз воситаҳои муҳими таъмин намудани асоснокӣ ва воқеияти баррасии масъалаҳои ҳуқуқӣ мебошад.
Дар солҳои соҳибистиқлолӣ заминаҳои ҳуқуқии ин соҳа низ тадриҷан ташаккул ёфта, бо қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи экспертизаи давлатии судӣ» аз 25 июли соли 2005, №102, фаъолияти экспертизаи давлатии судӣ соҳиби заминаи махсуси ҳуқуқӣ гардид. Қонуни мазкур асосҳои ҳуқуқӣ ва вазифаҳои асосии фаъолияти экспертизаи давлатии судиро муайян намуда, муносибатҳои ҷамъиятиеро, ки ҳангоми ташкил ва гузаронидани экспертизаи давлатии судӣ ба вуҷуд меоянд, ба танзим медарорад. Қонунгузории мазкур то имрӯз ҳамчун яке аз санадҳои асосии соҳа амал намуда, дар баробари санадҳои дигари меъёрии ҳуқуқӣ барои фаъолияти муназзам ва касбии муассисаҳои экспертизаи давлатӣ замина фароҳам меорад.
Қонуни мазкур вазифаи экспертизаи давлатии судиро пеш аз ҳама дар муқаррар намудани ҳолатҳое мебинад, ки бояд дар раванди судӣ ё тафтишотӣ исбот карда шаванд. Ҳамин маъно баёнгари он аст, ки экспертизаи судӣ бо низоми далелҳо ва раванди исбот робитаи мустақим дошта, натиҷаи таҳқиқоти коршиносӣ метавонад барои дуруст дарк намудани ҳолатҳои воқеии парванда аҳамияти муҳим дошта бошад. Дар ин раванд донишҳои махсуси коршинос ба воситаи ҳуқуқӣ табдил меёбанд, ки тавассути он маълумоти дорои хусусияти илмӣ ва техникӣ ба раванди баррасии ҳуқуқӣ ворид мегардад.
Яке аз дастовардҳои муҳимми ташаккули низоми экспертизаи судӣ дар даврони соҳибистиқлолӣ маҳз муайян гардидани принсипҳои фаъолияти он мебошад. Қонунгузорӣ дар ин самт ба чунин арзишҳои муҳим, аз қабили қонуният, эҳтироми ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд, мустақилияти коршиноси судӣ, мустақилияти муассисаҳои экспертизаи давлатӣ, салоҳиятнокӣ, беғаразӣ, пуррагӣ ва ҳамаҷониба гузаронидани таҳқиқот, асоснокии илмии воситаҳо ва усулҳои истифодашаванда ва риояи одоби касбӣ такя менамояд. Маҳз чунин маҷмӯи принсипҳо мазмуну моҳияти фаъолияти коршиносиро муайян намуда, барои ба таври касбӣ, воқеъбинона ва асоснок гузаронидани таҳқиқот замина мегузорад.
Мустақилияти коршинос дар ин низом аҳамияти махсус дорад, зеро хулосаи экспертиза бояд натиҷаи таҳқиқоти касбӣ ва андешаи мустақили мутахассис бошад. Коршинос ҳангоми гузаронидани таҳқиқот ба дониш, таҷриба, усулҳои илмӣ ва натиҷаҳои воқеии таҳқиқ такя намуда, хулосаи худро дар доираи саволҳои ба ӯ пешниҳодшуда таҳия мекунад. Чунин муносибат ба фаъолияти коршиносӣ ба баланд гардидани эътимод ба натиҷаҳои экспертиза мусоидат намуда, мавқеи онро ҳамчун воситаи муҳими истифодаи донишҳои махсус дар раванди адолати судӣ таҳким мебахшад.
Дар баробари ин, рушди экспертизаи судӣ бо рушди худи низоми адлияи кишвар робитаи ногусастанӣ дорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» Маркази ҷумҳуриявии экспертизаи судӣ ва криминалистиро ҳамчун воҳиди сохтории мақомоти адлия муайян намуда, фаъолияти онро ба истифодаи донишҳои махсус дар соҳаҳои илм, техника, санъат ва ҳунар барои ташкил ва гузаронидани экспертизаи судӣ ва криминалистӣ вобаста менамояд. Мутобиқи қонун, чунин фаъолият дар асоси таъиноти суд, қарорҳои судяҳо, мақомоти таҳқиқ ва тафтишоти пешакӣ, инчунин дархости шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ амалӣ гардида, ҳадафи он таъмини ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии шахсон ва муқаррар намудани ҳолатҳое мебошад, ки бояд дар парвандаҳои ҷиноятӣ, гражданӣ, иқтисодӣ ё маъмурӣ исбот карда шаванд.
Ин меъёрҳо ҷойгоҳи Марказро дар низоми мақомоти адлия ба таври возеҳ муайян менамоянд. Марказ дар баробари иҷрои вазифаҳои бевоситаи касбӣ, ҳамчун муассисаи махсусгардонидашудаи давлатӣ барои истифодаи имкониятҳои илм ва техника дар раванди адолати ҳуқуқӣ хизмат мекунад. Ҳамин тавр, пайванди фаъолияти Марказ бо мақомоти судӣ, мақомоти таҳқиқу тафтишоти пешакӣ, шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ ба он имконият медиҳад, ки доираи истифодаи донишҳои махсус васеъ гардида, натиҷаҳои таҳқиқоти экспертӣ дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонунгузорӣ ба раванди баррасии масъалаҳои ҳуқуқӣ ворид карда шаванд.
Мавқеи Марказ дар низоми адлия бо Оинномаи он низ мушаххас гардидааст. Оинномаи Марказ бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 августи соли 2021, №334 тасдиқ гардида, тибқи он Марказ муассисаи давлатӣ буда, мақоми ваколатдори идоракунии он Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Оиннома фаъолияти Марказро дар заминаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи экспертизаи давлатии судӣ», дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон муайян менамояд.
Дар ин замина метавон гуфт, ки дар даврони соҳибистиқлолӣ на танҳо худи фаъолияти экспертизаи судӣ ба танзими ҳуқуқӣ дароварда шуд, балки низоми ташкилии фаъолияти муассисаи махсусгардонидашуда низ бо санадҳои дахлдори давлатӣ муайян гардид. Ин раванд аҳамияти махсус дорад, зеро фаъолияти экспертӣ аз дониши касбӣ ва масъулияти шахсии коршинос то низоми ташкилӣ, идоракунӣ ва таъминоти фаъолияти муассиса маҷмӯи ягонаеро ташкил медиҳад, ки самаранокии онро таъмин менамояд.
Яке аз хусусиятҳои муҳимми низоми муосири экспертизаи судӣ гуногунии шаклҳои гузаронидани экспертиза мебошад. Қонунгузорӣ гузаронидани экспертизаҳои ибтидоӣ, иловагӣ, такрорӣ, комиссионӣ ва комплексиро пешбинӣ намуда, барои ҳар кадоми онҳо хусусият ва тартиби дахлдор муайян кардааст. Чунин гуногунрангӣ имкон медиҳад, ки вобаста ба хусусияти парванда, мазмуни саволҳои пешниҳодшуда ва зарурати истифодаи донишҳои соҳавӣ шакли мувофиқи таҳқиқ интихоб карда шавад. Дар ҳолатҳое, ки барои муайян намудани ҳолатҳои дорои аҳамияти парванда донишҳои соҳаҳои гуногун зарур мешаванд, экспертизаи комплексӣ бо иштироки коршиносони дорои ихтисосҳои гуногун гузаронида мешавад.
Экспертизаи комиссионӣ низ аз ҷумлаи шаклҳои муҳимми фаъолияти экспертӣ ба ҳисоб рафта, дар он якчанд коршиноси дорои ихтисоси якхела натиҷаҳои таҳқиқотро якҷоя таҳлил менамоянд. Чунин шакл махсусан дар мавридҳое аҳамият пайдо мекунад, ки барои баррасии масъала доираи васеи дониш ва таҷрибаи касбӣ зарур бошад. Дар натиҷа, имконияти муқоисаи натиҷаҳои таҳқиқот, муҳокимаи касбии онҳо ва ташаккули хулосаи асоснок бештар мегардад.
Масъалаи дигаре, ки дар низоми экспертизаи судӣ аҳамияти калон дорад, хулосаи коршинос мебошад. Хулоса бояд на танҳо натиҷаи ниҳоии таҳқиқот, балки раванди мантиқии расидан ба ин натиҷаро инъикос намояд. Дар он асоси гузаронидани экспертиза, саволҳои пешниҳодшуда, объектҳо ва маводи таҳқиқ, маълумот дар бораи гузаронидани таҳқиқот, натиҷаҳои бадастомада, усулҳои истифодашуда ва асоснокии хулоса нишон дода мешаванд. Чунин тартиб имкон медиҳад, ки натиҷаи фаъолияти коршинос шаффоф, фаҳмо ва барои арзёбии минбаъдаи мурофиавӣ қобили истифода бошад.
Дар ин раванд масъулияти касбии коршинос низ мавқеи муҳим дорад. Коршинос барои хулосаи пешниҳоднамудаи худ масъулияти шахсӣ дорад ва маҳз ҳамин масъулият ӯро водор месозад, ки ҳар як таҳқиқотро бо риояи талаботи қонунгузорӣ, усулҳои илмӣ ва меъёрҳои касбӣ анҷом диҳад. Аз ин рӯ, касби коршиноси судӣ ҳам дониши амиқи соҳавӣ ва ҳам сатҳи баланди масъулиятшиносиро талаб мекунад, зеро натиҷаи таҳқиқоти ӯ метавонад барои муайян намудани ҳолатҳои муҳимми парванда аҳамият дошта бошад.
Имрӯз мафҳуми экспертизаи судӣ дигар танҳо ба истифодаи усулҳои анъанавии ташхис маҳдуд намешавад. Рушди босуръати илм ва техника доираи донишҳои махсусро пайваста васеъ намуда, ба фаъолияти криминалистӣ низ таъсири мустақим мерасонад. Таҳқиқи изҳо, ҳуҷҷатҳо, дастхат, мавод ва моддаҳо, объектҳои гуногуни криминалистӣ, воситаҳои техникӣ, масъалаҳои вобаста ба техника, иқтисод ва дигар самтҳои махсус нишон медиҳанд, ки экспертизаи судӣ дар чорроҳаи якчанд соҳаи илм қарор дорад. Ҳар қадар ҳаёти ҷомеа бо технология ва воситаҳои нави техникӣ бештар пайваст гардад, ҳамон қадар доираи донишҳои махсусе, ки дар раванди адолати судӣ истифода мешаванд, васеътар мегардад.
Криминалистика дар ин раванд ҷойгоҳи хоси худро дорад. Воситаҳо ва усулҳои криминалистӣ барои ошкор, сабт, таҳқиқ ва арзёбии нишонаҳои дорои аҳамияти парванда истифода гардида, ба мутахассисон имконият медиҳанд, ки объектҳои гуногунро аз нуқтаи назари касбӣ мавриди таҳқиқ қарор диҳанд. Рушди илму техника барои такмили чунин усулҳо заминаи мусоид фароҳам оварда, дар навбати худ ба баланд гардидани сатҳи таҳқиқоти экспертӣ мусоидат менамояд.
Дар шароити имрӯза масъалаи рақамикунонӣ ва истифодаи технологияҳои муосир низ ба рушди фаъолияти экспертизаи судӣ иртиботи мустақим дорад. Технологияҳои рақамӣ имрӯз қариб ба ҳамаи самтҳои ҳаёти ҷомеа ворид гардидаанд ва ин ҳолат дар назди илми криминалистика ва экспертизаи судӣ низ имкониятҳои нави таҳқиқотиро ба вуҷуд меорад. Кор бо иттилооти электронӣ, таҳлили маълумоти рақамӣ, истифодаи воситаҳои муосири коркарди иттилоот ва дигар технологияҳои соҳавӣ метавонанд доираи донишҳои махсусро васеъ намуда, имкониятҳои нави таҳқиқоти экспертиро фароҳам созанд. Аз ин лиҳоз, ҳамоҳангии рушди экспертиза бо пешрафти илм ва технология яке аз хусусиятҳои муҳими марҳилаи муосир мебошад.
Дар баробари таҷҳизоти муосир, рушди экспертизаи судӣ аз сатҳи омодагии касбии мутахассисон низ вобастагии зиёд дорад. Коршинос бояд на танҳо дониши соҳавии устувор дошта бошад, балки пайваста дониш ва малакаи худро такмил диҳад, бо усулҳои нави таҳқиқ шинос бошад ва таҷрибаи пешқадами соҳаи худро омӯзад. Аз ҳамин ҷиҳат қонунгузорӣ ба масъалаҳои интихоби коршиносон, омодагии касбӣ ва такмили ихтисоси онҳо таваҷҷуҳи махсус медиҳад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» низ гузаронидани корҳои илмӣ, таъмини илмию методии экспертиза, интихоб, омодагии касбӣ ва такмили ихтисоси коршиносони судиро ба қатори ваколатҳои мақомоти адлия дохил менамояд.
Ин меъёрҳо аҳамияти як масъалаи муҳимро нишон медиҳанд: рушди экспертиза танҳо бо зиёд намудани шумораи таҳқиқот ё истифодаи таҷҳизот маҳдуд намешавад, балки пеш аз ҳама рушди мутахассис, ташаккули муҳити касбӣ, такмили донишҳои соҳавӣ ва пайвастани таҷрибаи амалӣ бо дастовардҳои илмиро дар бар мегирад. Ҳамин равиш имкон медиҳад, ки мактаби миллии экспертизаи судӣ пайваста рушд намуда, таҷрибаи ҷамъшуда аз як насл ба насли дигар интиқол дода шавад.
Ҷанбаи дигари муҳими ин раванд фаъолияти илмӣ ва методии соҳа мебошад. Экспертизаи судӣ аз ҷумлаи он самтҳои фаъолияти ҳуқуқӣ мебошад, ки дар он таҷрибаи амалӣ ва таҳқиқоти илмӣ ҳамеша бо ҳам иртибот доранд. Таҷрибаи ҳаррӯзаи коршинос метавонад масъалаҳои нави илмиро ба миён гузорад, натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ бошанд, дар навбати худ, барои такмили усулҳои амалии экспертиза хизмат намоянд. Аз ин рӯ, рушди корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ, таҳияи тавсияҳои методӣ, омӯзиши таҷрибаи пешқадам ва ҷорӣ намудани усулҳои муосири таҳқиқ яке аз заминаҳои муҳимми пешрафти соҳа ба ҳисоб меравад.
Дар ин замина ҳамкории байни муассисаҳои экспертиза, мақомоти судӣ, мақомоти таҳқиқу тафтишоти пешакӣ, муассисаҳои илмӣ ва таълимӣ аҳамияти хос пайдо мекунад. Экспертизаи судӣ аз табиати худ соҳаи байнисоҳавӣ буда, донишҳои ҳуқуқ, криминалистика, тиб, химия, физика, иқтисод, техника, технологияҳои иттилоотӣ ва дигар самтҳоро ба ҳам мепайвандад. Аз ин рӯ, ҳар қадар робитаи илмӣ ва касбӣ байни чунин соҳаҳо густариш ёбад, ҳамон қадар имкониятҳои истифодаи донишҳои махсус дар фаъолияти ҳуқуқӣ васеъ мегарданд.
Таҷрибаи солҳои соҳибистиқлолӣ нишон медиҳад, ки дар Тоҷикистон барои рушди низоми экспертизаи судӣ заминаҳои муҳими ҳуқуқӣ ва ташкилӣ ташаккул ёфтаанд. Аз қабули қонуни махсуси соҳа то муайян намудани мақоми Марказ дар низоми мақомоти адлия, аз тасдиқи Оинномаи Марказ то такмили минбаъдаи он, ин раванд хусусияти пайваста ва марҳилавӣ дошта, ба мутобиқ намудани фаъолияти соҳа ба талаботи замони муосир равона гардидааст. Аз ҷумла, соли 2026 ба Оинномаи Марказ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд, ки идомаи такмили заминаи меъёрии фаъолияти муассисаро нишон медиҳад.
Мавқеи экспертизаи судӣ дар низоми адолатро метавон аз муносибати он ба ҳуқуқу манфиатҳои инсон ва шаҳрванд низ арзёбӣ намуд. Ҳар як мурофиаи ҳуқуқӣ дар ниҳоят ба масъалаҳои муҳимми ҳаёти шахс, ҷомеа ва давлат иртибот дорад, аз ин рӯ муайян намудани ҳолатҳои воқеӣ ва таҳлили дурусти далелҳо аҳамияти махсус пайдо мекунад. Экспертизаи судӣ дар чунин ҳолат бо пешниҳоди донишҳои махсус ба раванди баррасии парванда мусоидат намуда, барои равшан намудани ҷанбаҳои махсуси масъала заминаи касбӣ фароҳам меорад. Аз ин нуқтаи назар, фаъолияти коршинос бо арзишҳои волои адолат, қонуният ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шахс пайванди мустақим дорад.
Маҳз ҳамин хусусият экспертизаи судиро ба яке аз нишондиҳандаҳои рушди низоми ҳуқуқии давлат табдил медиҳад. Давлате, ки дар он илм, техника ва донишҳои махсус ба таври васеъ дар хизмати адолат истифода мешаванд, дорои имкониятҳои бештар барои таҳкими низоми муосири ҳуқуқӣ мебошад. Барои Тоҷикистон ин раванд бо дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ пайванди ногусастанӣ дорад, зеро ташаккули давлати миллӣ имконият фароҳам овард, ки ниҳодҳои ҳуқуқӣ дар заминаи қонунгузории миллӣ рушд намуда, фаъолияти онҳо бо талаботи ҷомеаи муосир мутобиқ карда шавад.
Истиқлолият барои рушди илм ва техника низ фазои мусоид фароҳам овард. Имрӯз илм на танҳо дар муассисаҳои академӣ ва таълимӣ, балки дар фаъолияти амалии мақомоти давлатӣ низ нақши муҳим дорад. Экспертизаи судӣ намунаи равшани чунин пайванди илм бо ҳаёти амалии ҷомеа мебошад, зеро натиҷаи таҳқиқоти илмӣ ва донишҳои махсус дар ин ҷо мустақиман барои ҳалли масъалаҳои ҳуқуқӣ истифода мешаванд. Ҳамин тавр, рушди экспертизаи судӣ аз як тараф натиҷаи пешрафти низоми ҳуқуқӣ ва аз ҷониби дигар ифодаи истифодаи дастовардҳои илмӣ дар фаъолияти давлатӣ мебошад.
Дар ин раванд Маркази ҷумҳуриявии экспертизаи судӣ ва криминалистии Вазорати адлия ҳамчун муассисаи махсусгардонидашуда вазифаи муҳимро иҷро менамояд. Мақоми ҳуқуқии он, ки бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Оинномаи тасдиқнамудаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян шудааст, барои татбиқи самтҳои гуногуни фаъолияти экспертӣ заминаи зарурӣ фароҳам меорад. Маҳз тавассути чунин сохтори махсусгардонидашуда имкониятҳои илм ва техника ба фаъолияти ҳуқуқӣ пайваст гардида, донишҳои махсус дар хизмати адолат қарор мегиранд.
Имрӯз рушди Марказро метавон ҳамчун идомаи мантиқии раванди ташаккули давлати ҳуқуқбунёд арзёбӣ намуд. Муассисае, ки фаъолияти он ба таҳқиқи илмӣ, истифодаи донишҳои махсус, таҳияи хулосаҳои экспертӣ ва таъмини илмию методии соҳа вобаста аст, бояд ҳамеша бо пешрафти илм ҳамқадам бошад. Аз ин рӯ, такмили заминаи моддию техникӣ, рушди иқтидори кадрӣ, омӯзиши усулҳои нави таҳқиқ, таҳкими робитаҳои илмӣ ва касбӣ ва истифодаи технологияҳои муосир аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки ба рушди минбаъдаи соҳа мусоидат менамоянд.
Дар шароити таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳамияти ин дастовардҳо боз ҳам бештар эҳсос мегардад. Сӣ панҷ сол дар таърихи давлатдорӣ фосилаи кӯтоҳ нест, вале дар ҳамин давра дар Тоҷикистон низоми миллии қонунгузорӣ, сохторҳои муосири давлатӣ ва муассисаҳои соҳавие ташаккул ёфтанд, ки фаъолияти онҳо имрӯз қисми ҷудонашавандаи ҳаёти ҳуқуқии кишвар мебошад. Экспертизаи судӣ ва криминалистӣ низ дар ҳамин раванд роҳи ташаккул ва рушди худро тай намуда, аз як самти махсуси фаъолияти касбӣ ба бахши муҳимми низоми адолати ҳуқуқӣ табдил ёфт.
Имрӯз метавон бо итминон гуфт, ки рушди экспертизаи судӣ ва криминалистӣ яке аз намунаҳои равшани он аст, ки чӣ гуна имкониятҳои давлати соҳибистиқлол барои ташаккули институтҳои муосир, рушди илм ва татбиқи дастовардҳои техника дар фаъолияти давлатӣ истифода мешаванд. Қонунгузории мукаммал, низоми муайяни ташкилӣ, мақоми ҳуқуқии равшани муассиса, принсипҳои касбӣ, омодагии мутахассисон ва истифодаи донишҳои махсус ҳама дар маҷмӯъ низоми экспертизаи судиро ташкил медиҳанд, ки ҳадафи ниҳоии он хизмат ба адолат ва мусоидат ба муайян намудани ҳақиқат мебошад.
Дар замони муосир, ки рушди илм ва техника бо суръати баланд идома дорад, имкониятҳои экспертизаи судӣ низ пайваста васеъ мешаванд. Пайдо гардидани технологияҳои нав, рушди воситаҳои рақамӣ, афзоиши донишҳои соҳавӣ ва таҳкими ҳамкории илмӣ заминаҳои навро барои фаъолияти экспертӣ ба вуҷуд меоранд. Барои Тоҷикистон ин раванд метавонад ҳамчун қисми табиии рушди давлати соҳибистиқлол ва низоми миллии адолат арзёбӣ гардад, зеро ҳар як дастоварди илмие, ки ба таҳқиқи воқеият ва муайян намудани ҳолатҳои ҳуқуқӣ хизмат мекунад, дар асл ба таҳкими қонуният ва адолат мусоидат менамояд.
Аз ҳамин ҷиҳат, роҳи тайнамудаи экспертизаи судӣ дар даврони соҳибистиқлолӣ танҳо роҳи рушди як муассиса ё як соҳаи касбӣ нест, балки қисми муҳими раванди ташаккули давлатдории муосири Тоҷикистон мебошад. Ин раванд бо ташаккули қонунгузории миллӣ, рушди мақомоти адлия, таҳкими фаъолияти судӣ, болоравии нақши илм ва техника ва омодасозии мутахассисони соҳибкасб пайванди ногусастанӣ дорад. Экспертизаи судӣ дар ин низом ҷойгоҳи худро ҳамчун пайванди илм ва ҳуқуқ пайдо карда, бо истифода аз донишҳои махсус барои равшан намудани ҳолатҳои аҳамиятноки парвандаҳо ва мусоидат ба баррасии одилонаи онҳо хизмат менамояд.
Истиқлоли давлатӣ ба Тоҷикистон имконият дод, ки низоми ҳуқуқии худро мустақилона ташаккул диҳад, ниҳодҳои миллии адолатро рушд бахшад ва барои истифодаи дастовардҳои илм дар фаъолияти давлатӣ заминаҳои устувор фароҳам оварад. Имрӯз экспертизаи судӣ ва криминалистӣ яке аз самтҳои ҳамин рушди пайваста мебошад, ки дар он қонун, илм, техника ва маҳорати касбӣ ба ҳам омада, барои таъмини адолат хизмат мекунанд. Рушди минбаъдаи ин соҳа низ бо ҳамин равиши созанда — такмили заминаи ҳуқуқӣ, таҳкими иқтидори касбӣ, истифодаи имкониятҳои нави илмӣ ва техникӣ ва густариши ҳамкориҳои касбӣ — пайваст хоҳад буд.
Дар маҷмӯъ, таҷрибаи даврони соҳибистиқлолӣ собит месозад, ки ҳар як ниҳоди муосири ҳуқуқӣ дар сурате самаранок рушд мекунад, ки заминаи ҳуқуқӣ, иқтидори касбӣ ва дастовардҳои илмӣ дар як низоми ягона ба ҳам пайваст бошанд. Экспертизаи судӣ ва криминалистӣ маҳз чунин соҳаест, ки дар он ин пайванд ба таври возеҳ эҳсос мешавад. Аз ин рӯ, рушди он яке аз ҷанбаҳои муҳими таҳкими низоми адолати миллӣ буда, ҳамзамон намунаи воқеии татбиқи дастовардҳои Истиқлоли давлатӣ дар ҳаёти ҳуқуқии ҷомеа мебошад. Рушди экспертиза — ин рушди дониш, касбият ва имкониятҳои давлат дар роҳи таҳкими адолат аст, зеро ҳар қадаме, ки илм ба сӯи ҳуқуқ мегузорад, дар ниҳоят ба равшантар шудани ҳақиқат ва мустаҳкам гардидани эътимод ба адолат хизмат мекнад.
Раҳмонзода М.С.
директори Маркази ҷумҳуриявии экспертизаи судӣ ва криминалистии Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
