Андешаҳо дар ҳошияи зодрӯзи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон
Дар ин шаби торики пурасрор, дар паси компютери худ нишастаам. Атроф ором аст. Аз тирезаи хона шаби осудаи Ватан нафас мекашад. Кӯчаҳо хомӯшанд, чароғҳо фурӯзонанд, дар кулбаҳо фарзандон дар хоби осудаанд, падару модарон аз пагоҳӣ нақша доранд, донишҷӯ китоб мехонад, омӯзгор ба дарси фардо омодагӣ мебинад, табиб навбатдории худро анҷом медиҳад, муҳандис нақшаи сохтмони навро бозбинӣ мекунад. Ман бошам, роёна ва қалами электрониамро ба даст гирифта, мехоҳам дар бораи шахсияте бинависам, ки роҳи сиёсиаш бо яке аз душвортарин марҳалаҳои таърихи навини Тоҷикистон гиреҳ хӯрдааст; дар бораи инсоне, ки дар айёми фурӯпошии тартиботи давлатӣ ба роҳбарии кишвар расид ва дар раванди барқарор кардани сохторҳои давлатдорӣ, музокироти сулҳ ва бозсозии баъдиҷангӣ нақши марказӣ дошт.
Имрӯз рӯзи зодрӯзи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷаноби Олӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст. Панҷуми октябр. Санае, ки барои ман танҳо рӯзи таваллуди як сиёсатмадори номдор нест, балки баҳонаест барои бозгашт ба хотираи рӯзҳое, ки ҳар яки мо, агар онҳоро дида бошем, дигар ҳаргиз наметавонем сулҳу оромиро як ҳолати одӣ шуморем. Шояд насли ҷавон имрӯз ба ин фикр кунад, ки чаро падарону модарони онҳо ба оромӣ ин қадар боэҳтиром муносибат мекунанд, чаро калимаҳои «сулҳ», «субот», «оромӣ» барои насли солҳои навадум танҳо мафҳумҳои сиёсӣ нестанд. Ҷавоб дар хотираи он солҳост. Ҷавоб дар шабҳое аст, ки садои муҳаррики мошин метавонист дили модарро ларзонад, садои тир аз дур ҳам одамро аз ҷой бархезонад ва субҳи фардо барои бисёриҳо кафолат надошт.
Дар чунин шаби ороми имрӯз, ки ман ин сатрҳоро менависам, байни ман ва солҳои 1992 -1997 на танҳо фосилаи вақт, балки фосилаи як таҷрибаи бузурги таърихӣ қарор дорад. Имрӯз мо ба шаб нигоҳ мекунем ва аз торикии он танҳо зебоии осмонро мебинем. Аммо замоне торикӣ маънои дигар дошт: маънои хомӯш шудани чароғҳо, қатъ шудани роҳҳо, эҳтиёт аз тиреза, хавфи берун рафтан, овозаи куштор, ғорат, гаравгонгирӣ ва номуайянии комил. Ин фарқиятро танҳо касе пурра дарк мекунад, ки медонад давлат вақте заиф мешавад, ҳаёти одии инсон чӣ қадар зуд метавонад аз меҳвар берун равад.
Баъзан мо давлатро бо биноҳои расмӣ, парчам, нишону суруд, вазорату идораҳо мешиносем. Вале давлат пеш аз ҳама эҳсоси амният аст. Давлат он аст, ки модар фарзандашро ба мактаб мефиристад ва мутмаин аст, ки ӯ бармегардад. Давлат он аст, ки омӯзгор метавонад нақшаи солонаи дарс таҳия кунад, деҳқон дарахт шинонад, донишманд барномаи чандсолаи таҳқиқот нависад, соҳибкор сармоя гузорад ва ҷавон орзуи даҳ соли ояндаи худро ба ҳамин сарзамин пайванд диҳад. Вақте ин эътимод мешиканад, танҳо як низоми сиёсӣ осеб намебинад; тартиби зиндагии ҷомеа мешиканад.
Аз ҳамин нуқтаи назар, барои фаҳмидани моҳи ноябри соли 1992 бояд ба баҳору тобистони ҳамон сол баргардем. Тоҷикистон нав ба истиқлол расида буд. Иттиҳоди Шуравӣ фурӯ рехт, робитаҳои иқтисодӣ канда шуданд, сохторҳои куҳна заиф гардиданд, низоми нави давлатдорӣ ҳанӯз ташаккул наёфта буд. Ихтилофҳои сиёсӣ, минтақавӣ ва иҷтимоӣ бо суръати хатарнок ба муқовимати ошкор табдил ёфтанд. Аз моҳи марти соли 1992 дар Душанбе тазоҳурот ва рӯёрӯиҳои шадид ба амал омаданд. Баъдтар низоъ ба минтақаҳои ҷанубӣ густариш ёфт. Гурӯҳҳои мусаллаҳи тарафҳои даргир пайдо шуданд. Созишҳои муваққатӣ натавонистанд, ки ҷараёни хушунатро боздоранд. Ҷанг оғоз ёфт.
Ман ин ҷо намехоҳам таърихро ба қиссаи як ранги сиёҳу сафед табдил диҳам. Ҷанги таҳмилли шаҳрвандӣ ҳаргиз як достони сода нест. Санадҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки дар ҷараёни даргириҳо гурӯҳҳои ифротӣ ба куштор, нопадидсозӣ, гаравгонгирӣ, латукӯб, сӯхтан ва ғорати хонаҳо даст заданд. Ҷомеа аз дохил пора шуд. Ҳамсоя ба ҳамсоя бо шубҳа нигарист. Мантиқан масъалаҳое, ки дар давлати ҳуқуқбунёд бояд дар додгоҳ ва парламент ҳал шаванд, ба кӯча ва майдони ҷанг кӯчиданд. Дар чунин шароит силоҳ барои бисёриҳо аз қонун баландтар садо медод.
Душанбе, пойтахти кишвар, ки бояд маркази идора, фарҳанг, дониш ва оромии миллӣ мебуд, худ ба саҳнаи муқовимат табдил ёфт. Давлат дар рӯи коғаз вуҷуд дошт, аммо механизмҳои идоракунӣ дар бисёр самтҳо фалаҷ шуда буданд. Корманди давлатӣ намедонист фармон аз куҷо меояд. Мақомоти ҳифзи ҳуқуқ қисман пароканда ё заиф шуда буданд. Шаҳр аз овоза, тарс, постгоҳҳои худсарона, силоҳ ва номуайянӣ пур буд. Дар чунин рӯзҳо пойтахт дигар танҳо пойтахт нест; он ба оинае табдил меёбад, ки дар он тамоми бемории давлат намоён мешавад.
Вақте имрӯз аз он солҳо мегӯем, набояд ҷузъиёти инсониро фаромӯш кунем. Ҳар як ҷумлаи «вазъи сиёсӣ мураккаб буд» дар асл ҳазорон тақдири шахсиро дар бар мегирад. Касе кори худро аз даст дод. Касе хонаашро тарк кард. Касе фарзандашро ба дигар шаҳр фиристод. Касе солҳо ҷамъ карда буд, то соҳиби манзил шавад, вале дар як шаб маҷбур шуд дарро баста, калидро дар ҷайб гузошта, ба роҳи номаълум барояд. Касе падар ё бародарро ҷустуҷӯ кард. Касе дигар ҳеҷ гоҳ барнагашт.
Ҷанг аз ҳама бештар ба он чизе зарба мезанад, ки бо чашм дида намешавад: эътимод. Вақте эътимод аз байн меравад, мардум на танҳо аз гурӯҳҳои мусаллаҳ, балки аз ҳамдигар, аз фардо, аз давлат ва ҳатто аз хонаҳои худ метарсанд. Миллате, ки садсолаҳо фарҳанг, адаб, мусиқӣ, илм ва ҳунар офаридааст, ногаҳон бо як саволи сода рӯ ба рӯ мешавад: оё пагоҳ ҳам ин кишвар ба ҳамин шакл вуҷуд хоҳад дошт?
Дар чунин фазо як раванди дигар низ оғоз шуд: хуруҷи густурдаи аҳолӣ, махсусан русзабонҳо ва бисёре аз мутахассисони шаҳрӣ. Манбаъҳои ҳамон давра нишон медиҳанд, ки аҳолии русзабони Тоҷикистон, ки дар аввали соли 1992 тақрибан 600 ҳазор нафар ҳисоб мешуд, дар соли 1993 то тақрибан 250 ҳазор нафар коҳиш ёфт. Ин рақам танҳо омор нест. Дар паси он садҳо мактаб, беморхона, озмоишгоҳ, корхона, шабакаи энергетикӣ, идораи сохтмон ва муассисаи техникӣ қарор доштанд, ки кадрҳои соҳибтаҷрибаашон аз кишвар рафтанд. Гузоришҳои матбуоти ҳамон давра таъкид мекарданд, ки дар миёни муҳоҷирон муҳандисон, омӯзгорон, табибон, технологҳо, кормандони соҳаи саноат ва дигар мутахассисони баландихтисос зиёд буданд.
Дар бораи чунин муҳоҷират баъзан бо сухани кӯтоҳи «одамон рафтанд» мегӯем. Вале аслан одам танҳо намеравад. Бо ӯ таҷрибаи сисолаи касбӣ меравад. Китобҳои хондааш, усули кор, хотираи истеҳсолӣ, забони техникӣ, фарҳанги идорӣ, мактаби илмӣ, робитаҳои касбӣ ва донишҳое мераванд, ки онҳоро дар як рӯз иваз кардан мумкин нест. Вақте як муҳандиси калонсол кишварро тарк мекунад, фақат як ҷойи кор холӣ намемонад; як занҷири омӯзиши насли нав канда мешавад. Вақте як омӯзгори пуртаҷриба меравад, танҳо як синф бемуаллим намемонад; як услуби таълим, як фазои фикрӣ ва як насли шогирдон аз роҳнамо маҳрум мешавад.
Он рӯзҳо гӯё на танҳо хайру баракат, балки шодиву сурур, табассуму ханда ва ҳатто завқи зиндагӣ аз ин сарзамин рахти сафар баста буд. Ин сухан, шояд забони илму омор набошад, аммо ҳолати рӯҳии он айёмро гоҳе дақиқтар аз садҳо ҷадвалу рақам баён мекунад. Хайру баракат танҳо фаровонии нон дар дастархон ё серҳосилии замин нест. Баракат он аст, ки падар саҳар бо дили ором ба кор равад ва модар чашм ба роҳ намонад; кӯдак бе тарс ба мактаб давад; дар ҳавлӣ садои бозии тифлон баланд шавад; ҷавон аз фардои худ орзу кунад; дар хонаи ҳамсоя тӯй бошаду садои мусиқӣ аз паси девор ба гӯш расад; олим чароғи озмоишгоҳашро то нисфи шаб фурӯзон нигоҳ дорад; омӯзгор бо хотири ҷамъ дар бораи оянда сухан гӯяд. Аммо ҷанг ҳамин чизҳои ба назар одиро аз инсон мегирад. Он аввал оромиро мебарад, баъд эътимодро, баъд нонро, баъд табассумро ва дар ниҳоят ҳатто қобилияти орзу карданро. Дар он солҳои сангин гӯё чеҳраи кишвар низ дигар шуда буд: дар ҷойе, ки бояд суруд садо медод, нолаи модар шунида мешуд; дар хонае, ки бояд барои арӯсӣ омодагӣ мегирифтанд, пардаи мотам меовехтанд; касе ба ҷойи интизори меҳмон будан, мунтазири хабари фарзанд ё бародар мегашт. Шодӣ ба як ҳодисаи нодир табдил ёфта, ғаму андуҳ меҳмони қариб ҳар хонадон шуда буд.
Ҳатто ханда ҳам, ҳамин нишонаи одитарини зинда будани рӯҳи инсон гӯё аз лабҳои мардум кӯчида буд. Одамон метавонистанд рӯзҳо бо ҳам нишинанд, аммо сухане барои шодӣ наёбанд; метавонистанд ба рӯйи ҳам нигоҳ кунанд, вале дар паси нигоҳҳо саволи ягона пинҳон бошад: «Фардо чӣ мешавад?» Мардум аз садои ногаҳонӣ метарсиданд, аз торик шудани шаб хавф доштанд, аз дер омадани фарзанд ба изтироб меафтоданд. Мотам дигар танҳо маросими як хона набуд; гӯё сояи худро болои як ҷомеа густурда буд. Ин ҳолати дарунии мардумро адабиёт низ эҳсос кард. Ашӯр Сафар бо дарду ҳасрати амиқ мепурсид: «Як бори дигар ханда ба лаб мешуда бошад?» Ин танҳо саволи як шоир набуд. Гӯё саволи як миллат буд. Саволи модаре буд, ки мунтазири фарзанд буд; саволи падаре буд, ки намедонист субҳи дигар чӣ меорад; саволи кӯдаке буд, ки бояд бозӣ мекард, аммо тарсро меомӯхт. Оё боз рӯзе мерасад, ки инсон бе тарс бихандад? Оё боз тӯй мешавад? Оё боз кӯдак дар кӯча медавад ва модараш аз паси тиреза бо табассум ба ӯ менигарад? Оё боз шаб меояду мардум аз шаб наметарсанд? Шояд дар он айём орзуи бузургтарини мардум на сарват буд, на шуҳрат ва на фаровонӣ — онҳо танҳо мехостанд зиндагӣ дубора «одӣ» шавад.
Ва маҳз аз ҳамин ҷо маънои бозгашти сулҳро бояд дарк кард. Сулҳ вақте ба Тоҷикистон баргашт, танҳо садои тир хомӯш нашуд. Бо сулҳ тадриҷан он чизҳое ба Ватан бармегаштанд, ки ҷанг аз он рабуда буд. Аввал оромӣ ба кӯчаҳо баргашт, баъд эътимод ба дилҳо, сипас чароғ ба хонаҳо, баъд кӯдак ба мактаб, деҳқон ба саҳро, коргар ба коргоҳ, омӯзгор ба синф, олим ба озмоишгоҳ ва муҳоҷиру гуреза ба остонаи хонаи худ. Ва пас аз ин ҳама, оҳиста-оҳиста, хеле эҳтиёткорона, гӯё пас аз бемории дароз, ханда низ ба лаби мардум баргашт. Шояд касе он рӯз нафаҳмид, ки ин табассуми нахустин чӣ қадар арзиш дорад. Аммо ҳар хандаи кӯдак, ҳар садои дафу сурнай аз хонаи арӯсӣ, ҳар чароғи шабонаи мактаб, ҳар дастархони ҷамъшудаи оилавӣ гӯё ба ҷанг посух медод: зиндагӣ баргашт. Ватан аз нав нафас кашид.
Аз ҳамин рӯ, вақте мегӯем «сулҳ барқарор шуд», набояд ин ибораро танҳо ҳамчун истилоҳи сиёсӣ бихонем. Сулҳ пеш аз ҳама ба маънои баргаштани инсон ба инсон буд. Баргаштани ҳамсоя ба ҳамсоя. Баргаштани падар ба фарзанд. Баргаштани муҳоҷир ба хона. Баргаштани умед ба дил. Баргаштани суруд ба тӯй. Баргаштани китоб ба мактаб. Баргаштани орзу ба чашмони ҷавонон. Ва, шояд аз ҳама рамзитар, баргаштани ханда ба лаби миллате, ки солҳои дароз гӯё хандиданро фаромӯш карда буд.
Шояд фоҷиаи ҷанг маҳз ҳамин бошад: он танҳо хонаҳоро вайрон намекунад, балки маънои одии зиндагиро мешиканад. Ва шояд бузургии сулҳ ҳам дар ҳамин бошад: он на танҳо давлатро аз ҷанг берун меорад, балки зиндагиро ба одамон бармегардонад. Вақте сулҳ омад, баҳор боз ҳамон баҳор шуд, Наврӯз боз маънои ҷашн гирифт, тӯй дигар бо тарс баргузор намешуд, кӯдак боз кӯдак шуд ва модар тавонист ба ҷои ашк табассум кунад. Он вақт мардум тадриҷан эҳсос намуданд, ки хайру баракате, ки гӯё аз сарзамин рафта буд, боз ба хонаҳо бармегардад. Пас сулҳ танҳо поёни ҷанг набуд. Сулҳ оғози дубораи зиндагӣ буд. Он бозгашти нон ба дастархон, чароғ ба хона, меҳр ба дил, эътимод ба ҷомеа ва умед ба фардои дурахшон буд. Ва агар он рӯз шоир бо андӯҳ мепурсид, ки оё «як бори дигар ханда ба лаб мешуда бошад», пас солҳои баъдӣ худи зиндагӣ ба ин савол посух дод: оре, ханда ба лаб баргашт; зеро сулҳ ба Ватан баргашт.
СММ ва идораҳои башардӯстона ҳаҷми фоҷиаро бо рақамҳои боз ҳам сангинтар сабт кардаанд: ҷанги соли 1992 садҳо ҳазор нафарро дар дохили кишвар овора кард ва даҳҳо ҳазор нафар ба Афғонистон фирор намуданд. Барои кишваре бо аҳолии онвақтаи Тоҷикистон ин рақамҳо азим буданд. Аз ҳар минтақа хонаводаҳое пайдо мешуданд, ки хешовандашон гуреза ё муҳоҷир шуда буд. Ҷанг ба як минтақа маҳдуд намонд; таъсири иҷтимоӣ ва равонии он қариб ба тамоми ҷомеа расид.
Дар ҳамин замина бояд Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дид. Иҷлосия 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоб оғоз ёфт ва то санаи 2 декабр идома кард. Худи интихоби ҷой рамзӣ буд: пойтахт барои кори ороми ниҳоди олии намояндагӣ амнияти кофӣ надошт ва вакилон маҷбур шуданд, ки дар шаҳри бостонии Хуҷанд ҷамъ шаванд. Ин як нишонаи бисёр равшани сатҳи буҳрон буд: давлат парламент дошт, аммо парламент наметавонист дар пойтахти худ озодона нишаст баргузор кунад.
19 ноябри соли 1992 Эмомалӣ Раҳмон, ки он вақт ҳамагӣ чиҳил сол доштанд ва ҳамчун вакили мардумӣ ба Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон омада буд, бо овоздиҳии пинҳонӣ Раиси Шурои Олӣ интихоб гардид. Ба забони сарду хушки санадҳои давлатӣ ин ҳамагӣ чанд сатр аст: номзад пешниҳод шуд, овоздиҳӣ баргузор гардид, қарор қабул шуд. Дар протокол эҳсос нест, тарс нест, садои тир нест, чеҳраҳои нигарону шабҳои бехобӣ нестанд. Протокол намегӯяд, ки берун аз толори иҷлосия чӣ гуна кишваре қарор дошт. Аммо вақте ҳамин чанд сатри таърихиро ба матни воқеии тирамоҳи соли 1992 бармегардонем, вазни онҳо дигар мешавад. Ин дигар танҳо интихоби як мансабдор набуд; ин интихоби шахсе буд, ки бояд масъулияти давлатеро ба дӯш мегирифт, ки пояҳояш меларзиданд, ҷанг идома дошт, иқтисод фурӯ мерафт, ниҳодҳои ҳокимият аз ҳам гусаста буданд ва садҳо ҳазор инсон сарпаноҳу маҳалли зисти худро тарк карда буданд. Манбаъҳои расмӣ тасдиқ мекунанд, ки Эмомалӣ Раҳмон 19 ноябр Раиси Шурои Олӣ интихоб гардиданд ва суханронии нахустини худро бо таъкид бар барқарор кардани сулҳ ва хизмат ба Ватан оғоз карданд.
Имрӯз, баъди гузашти даҳсолаҳо, мо роҳбари давлатро бо дастгоҳи мукаммали идорӣ, ёварон, мушовирон, хадамоти протоколӣ, котибот, алоқаи фаврӣ, техникаи муосир ва низоми ташаккулёфтаи қабули қарор тасаввур мекунем. Аммо оғози он роҳро бо меъёрҳои имрӯза чен кардан хатост. Давлати соли 1992 дастгоҳи орому муназзами имрӯза набуд. Бисёр сохторҳо фаъолияти муътадили худро аз даст дода буданд ва худи ҳокимияти марказӣ ба барқарор шудан ниёз дошт. Дар ривоятҳо ва хотираҳои марбут ба он рӯзҳо фазое тасвир мешавад, ки роҳбари нав на дафтари мукаммали корӣ дошт, на он низоми маъмурие, ки имрӯз барои кори ҳаррӯзаи роҳбари давлат табиӣ менамояд. Коғазу қалам ҳанӯз воситаи асосии кори идорӣ буданд ва қарорҳои сарнавиштсоз бояд дар шароите таҳия мешуданд, ки худи фардо номуайян буд.
Он манзараро метавон пеши назар овард: як мизи одӣ, коғаз, қалам ва марде, ки акнун бояд дар ҳар сатри навиштааш на тақдири як муассиса ё як ноҳия, балки тақдири мамлакатро ҳал мекард. Дар чунин ҳолат ҳатто миз метавонад рамз шавад: агар он миз, чунон ки дар баъзе нақлҳои баъдӣ ёд мешавад, содаву ҳатто ларзон буд, худи давлат низ дар он рӯзҳо бар пояҳои ларзон қарор дошт. Қалам дар даст танҳо қалам набуд; он бояд тадриҷан ҷойи силоҳро мегирифт. Коғаз танҳо коғаз набуд; ҳар қароре, ки бар он навишта мешуд, метавонист як сохторро дубора ба кор дарорад, роҳеро боз кунад, мақомеро таъйин намояд, масъулиятеро ба касе супорад ва ё қадаме барои барқарор кардани тартибот гардад.
Муҳимтар аз ҳама он буд, ки давлат ба одамон ниёз дошт. Ба вазир, роҳбари идора, фармондеҳ, раиси ноҳия, мутахассис ва шахсе, ки дар шароити бесуботӣ масъулиятро қабул кунад. Имрӯз пешниҳоди вазифаи давлатӣ метавонад ҳамчун эътимод ва болоравии мансаб пазируфта шавад. Он рӯзҳо чунин пешниҳод барои баъзеҳо метавонист маънои дигар дошта бошад. Мансаб танҳо курсӣ набуд; эҳтимоли таҳдид, ҷавобгарии вазнин ва номуайянии фардоро ҳамроҳ дошт. Аз ҳамин сабаб, дар фазои ҳаросу беэътимодии он айём на ҳар кас омода буд вазифаи масъулро қабул кунад. Баъзеҳо метарсиданд. Баъзеҳо мунтазир мешуданд. Баъзеҳо мехостанд аввал бубинанд, ки вазъ ба кадом тараф меравад. Зеро касе кафолат дода наметавонист, ки сохтори имрӯз ташкилшуда фардо ҳам вуҷуд хоҳад дошт.
Ин ҳолати рӯҳӣ барои фаҳмидани он замон бисёр муҳим аст: касе ба касе пурра бовар надошт. Ҷанг танҳо бино ва роҳро вайрон намекунад; пеш аз ҳама риштаи эътимодро мебурад. Ҳамсоя ба ҳамсоя бо шубҳа менигарад, мансабдор намедонад фармони кӣ фардо эътибор хоҳад дошт, одам намедонад ба кадом сохтор муроҷиат кунад. Давлат бошад, бе эътимод мисли ҷисмест, ки асабҳояш канда шудаанд: дасту по ҳастанд, аммо фармон аз мағз ба онҳо намерасад. Аз ин рӯ вазифаи роҳбарияти нав танҳо таъйин кардани одамон набуд; бояд риштаи кандашудаи миёни қарор ва иҷро, миёни давлат ва шаҳрванд, миёни марказ ва маҳал аз нав пайваст карда мешуд.
Ҳатто ба ояндаи худи роҳбарияти тозаинтихобшуда низ бисёриҳо бо шубҳа менигаристанд. Манбаъҳои баъдӣ қайд мекунанд, ки ба ҳукумати нави он айём умри кӯтоҳ пешгӯӣ мешуд. Дар нақлу хотираҳои марбут ба фазои Иҷлосияи XVI низ сухан аз он меравад, ки дар долонҳо на ҳама ба пойдории роҳбарияти нав бовар доштанд. Ин ҷо бояд миёни санади қатъӣ ва хотираи шифоҳӣ фарқ гузошт: ибораҳое чун «ду-се ҳафта намепояд» ё «ӯро нобуд мекунанд» дар манбаъҳои санҷидашудаи дастрас ба таври мустақил тасдиқ нашуданд. Аммо худи маънои чунин ривоятҳо ба воқеияти сиёсии он рӯзҳо мувофиқ аст: кишвар дар марҳалае қарор дошт, ки умри ҳукуматҳо ва мансабҳо бо меъёри солҳои ором чен намешуд.
Тасаввур кунед: марди чиҳилсола аз толори иҷлосия берун мебарояд ва шояд дар ҳамон долон касоне ҳастанд, ки ба ояндаи ӯ бовар надоранд; касоне ҳастанд, ки интизор мешаванд, то бубинанд қувваи воқеӣ ба дасти кӣ мегузарад; касоне ҳастанд, ки худ аз қабули масъулият метарсанд. Дар чунин муҳит шубҳа аз овоз баландтар садо медиҳад. Пичирросҳо баъзан аз минбар таъсирбахштар мешаванд. Як ҷумлаи ноумедкунанда метавонад даҳҳо нафарро аз қадам гузоштан боздорад. Барои ҳамин роҳбарӣ дар чунин лаҳза танҳо имзои қарор нест; пеш аз ҳама қобилияти оғоз кардани кор дар шароите аст, ки бисёриҳо ҳанӯз мунтазири натиҷаанд.
Дар рӯзҳои осоишта мақомро баъзан бо ҳуҷраи кории муҷаҳҳаз, мошини хидматӣ, котиб, ёвар, ҷадвали мулоқотҳо ва маросимҳои расмӣ мепайванданд. Дар охири соли 1992 мақом, пеш аз ҳамаи ин, масъулият буд. Масъулияте, ки метавонист нархи ҷон дошта бошад. Ҳар қарор метавонист ба амнияти садҳо ё ҳазорҳо нафар таъсир расонад. Ҳар таъхир метавонист ба гурӯҳи мусаллаҳ фурсати дигар диҳад. Ҳар интихоби нодурусти кадрӣ метавонист як минтақа ё як сохторро бештар ноором кунад. Ҳар сухани носанҷида метавонист дар ҷомеаи аз ҷанг захмдоршуда аксуламали нав ба вуҷуд орад.
Вазнинтарин паҳлуи кор ҳамин буд: давлате, ки бояд амр медод, аввал бояд худаш аз нав қобили амр додан мешуд. Сохторе, ки бояд мардумро ҳимоя мекард, аввал бояд худ аз парокандагӣ берун меомад. Қонуне, ки бояд иҷро мешуд, бояд дубора эътибор пайдо мекард. Мақомоте, ки бояд мардум ба онҳо муроҷиат мекарданд, бояд аввал боварии мардумро барқарор менамуданд. Аз ин назар, солҳои аввали роҳбарӣ на танҳо идораи давлат, балки сохтани дубораи механизми давлат буд.
Аз ҳамин ҷост, ки суханони Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро набояд танҳо ҳамчун ҷумлаҳои расмии оғози фаъолияти як роҳбари нав хонд. Он суханонро бояд ба ҳамон рӯз, ба ҳамон фазо, ба ҳамон Тоҷикистони захмдор ва ба ҳамон ноябри сарду пурасрори соли 1992 баргардонд, то маънои воқеии онҳо ошкор гардад. Вақте, ки мавсуф 19 ноябри соли 1992 Раиси Шурои Олӣ интихоб гардиданд, Тоҷикистон як кишвари орому муқаррарӣ набуд, ки дар он роҳбари нав аз роҳбари пешин дафтари корӣ, дастгоҳи муназзам, сохторҳои устувори давлатӣ ва барномаи омодаи фаъолияти чандсоларо қабул намояд. Худи мақомоти давлатӣ фалаҷ шуда буданд, қонун дар бисёр ҷойҳо неруи амалӣ надошт, пойтахт саҳнаи муқовимати мусаллаҳона гардида буд ва, тавре манбаъҳои расмии Тоҷикистон низ зикр мекунанд, ҳатто амнияти вакилони мардумӣ дар шаҳри Душанбе кафолат дода намешуд. Дар чунин муҳит Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сухан аз мансабу мақом ё аз роҳати роҳбарӣ нагуфтанд, балки масъалаи сулҳро ба миён гузоштанд. Дар манбаъҳои расмии давлатӣ суханони он рӯзҳо зикр шудаи Роҳбари Давлат чунин сабт шудааст: «Ба хотири истиқрори сулҳи пойдор ва бозгашти ҳамаи фирориён ба Ватан ман тайёр ҳастам, ки ҷонамро қурбон созам».
Имрӯз, баъди гузашти беш аз се даҳсола, вақте ин ҷумла дар толори ором хонда мешавад, эҳтимол ба гӯш ҳамчун як ибораи баланду тантанавӣ расад. Аммо набояд фаромӯш кард, ки он ҷумла дар соли 1992 гуфта шудааст - соле, ки силоҳ ҳанӯз дар дасти гурӯҳҳои даргир буд, одамон кушта мешуданд, роҳҳо амн набуданд, сохторҳои давлатӣ бояд аз нав барқарор мешуданд ва касе наметавонист бо итминон бигӯяд, ки вазъ баъди як ҳафта ё як моҳ чӣ гуна хоҳад шуд. Аз ҳамин рӯ, вожаи «ҷонамро қурбон созам» дар матни он замон маънои дигар пайдо мекунад. Он танҳо маҷози сухан набуд; он изҳори омодагӣ ба бар дӯш гирифтани масъулият дар муҳите буд, ки фаъолияти сиёсӣ метавонад бо хатари воқеӣ ҳамроҳ бошад. Шояд барои дарки моҳияти он лаҳза бояд тамоми шукуҳу ташрифоти имрӯзаи мақоми Роҳбари давлатро аз зеҳн дур кунем ва як марди чиҳилсоларо тасаввур намоем, ки дар назди ӯ на кишвари ором, балки Ватани пора - пора аз ихтилоф қарор дошт; на низоми комили идорӣ, балки сохторҳои фалаҷшуда; на Артиши миллии омода, балки зарурати бунёди он аз сифр; на иқтисоди рушдёбанда, балки истеҳсолоти сустшуда ва корхонаҳои аз фаъолиятмонда; на мардуми дилпур аз фардо, балки ҷомеае, ки аз хунрезӣ, оворагӣ ва беэътимодӣ хаста шуда буд. Худи Эмомалӣ Раҳмон солҳои баъдӣ гуфтааанд, ки Қувваҳои Мусаллаҳи кишвар ҳамчун яке аз рукнҳои асосии давлатдорӣ «аз сифр» таъсис дода шуданд. Яъне он рӯзҳо масъала танҳо ба даст гирифтани як вазифа набуд; масъала ин буд, ки давлатро дубора қобили амал гардонанд, сулҳро аз орзу ба ҳадафи сиёсӣ табдил диҳанд, одамони парешонро ба эътимод баргардонанд ва дар миёни садои силоҳ бовар ба қудрати сухан, қонун ва музокираро зинда нигоҳ доранд. Вақте чунин замина дар пеши чашм меояд, сухани «барои сулҳ ҷони худро қурбон мекунам» низ дигар танҳо як ҷумлаи таърихӣ намемонад; он ба калиди фаҳмидани он масъулияте табдил меёбад, ки роҳбари нави давлат дар оғози фаъолияти худ зикр карда буданд. Аз ин рӯ, агар мо хоҳем заҳмати он рӯзҳоро дуруст дарк кунем, бояд аввал худи он рӯзҳоро эҳсос намоем: шабҳое, ки қарорҳо бо изтироб қабул мешуданд; субҳҳое, ки касе намедонист дар гӯшаи дигари кишвар чӣ рӯй додааст; одамоне, ки аз вазифаи давлатӣ метарсиданд; роҳбароне, ки бояд дар шароити номуайянӣ масъулият мегирифтанд; ва давлате, ки ҳанӯз ҳар як пояи онро бояд аз нав устувор сохт. Танҳо дар чунин манзара вазни сухан, вазни қарор ва вазни масъулияти шахсе, ки дар он лаҳза зимоми роҳбариро ба даст гирифт, равшантар эҳсос мешавад.
Ва шояд муҳимтарин фарқи миёни мо ва одамони он рӯзҳо маҳз ҳамин бошад: мо имрӯз анҷоми қиссаро медонем, онҳо намедонистанд. Мо аз соли 2026 ба моҳи ноябри соли 1992 менигарем ва байни ин ду сана беш аз се даҳсолаи пур аз воқеа, сулҳи соли 1997, барқарор шудани сохторҳои давлатӣ, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, қабули Конститутсия, бозгашти гурезаҳо ва марҳалаҳои минбаъдаи давлатдориро мебинем. Барои мо ин ҳама аллакай таърих аст; санаҳо дар китобҳо навишта шудаанд, ҳуҷҷатҳо қабул шудаанд ва натиҷаҳо маълуманд. Аммо 19 ноябри соли 1992 ҳеҷ яке аз ин саҳифаҳои баъдӣ ҳанӯз навишта нашуда буд. Он рӯз касе намедонист, ки ҷанг кай хотима меёбад. Касе наметавонист кафолат диҳад, ки музокираҳо рӯзе ба сулҳ мерасанд. Касе намедонист, ки гурезаҳо кай ба Ватан бармегарданд. Касе кафолат надошт, ки сохторҳои давлатиро дар чӣ муҳлат метавон аз нав барқарор кард. Ҳатто Қувваҳои Мусаллаҳи миллӣ ҳанӯз дар пеш буданд: фармони таъсиси онҳо моҳи декабри соли 1992 қабул гардид ва сохтори низомии кишвар баъдан марҳала ба марҳала ташаккул ёфт. Мо имрӯз ба он рӯйдодҳо аз соҳили дигар менигарем; онҳо бошанд, ҳанӯз дар миёни дарёи пурталотуми ҳодисаҳо буданд. Мо медонем, ки 27 июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо мерасад; онҳо дар соли 1992 ҳанӯз намедонистанд, ки барои расидан ба он рӯз чанд соли дигар, чанд даври музокира ва чӣ қадар сабру таҳаммул лозим мешавад. Худи Пешвои миллат баъдан раванди музокироти Ҳукумат ва Иттиҳоди мухолифинро раванди тақрибан чилмоҳа бо 21 даври гуфтушуниди расмӣ тавсиф карданд ва ҳамзамон саҳми СММ, Русия, Эрон, Комиссияи оштии миллӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва дигар иштирокчиёнро дар расидан ба сулҳ зикр намудааст. Пас, агар имрӯз мо медонем, ки охири он роҳи тӯлонӣ ба Созишномаи сулҳ расид, роҳбарону мардуми он рӯзҳо танҳо оғози роҳи торикро медиданд. Онҳо китоберо мехонданд, ки саҳифаҳои баъдиаш ҳанӯз сафед буданд. Ва шояд маҳз ҳамин тасвир моҳияти он рӯзҳоро равшантар мекунад: пеши роҳбари нав на харитаи муфассали сӣ соли оянда, балки як варақи сафед, масъалаҳои фаврӣ ва Ватане меистод, ки ҳар соати таъхир метавонист барои он гарон афтад. Ӯ натиҷаи фардоро намедонист; бояд қарори имрӯзро қабул мекард. Намедонист сулҳ кай меояд; аммо сулҳро бояд ҳадаф эълон мекард. Намедонист сохторҳои парокандаи давлат дар чӣ муҳлат дубора ба низом медароянд; аммо бояд кори барқарор кардани онҳоро оғоз мекард. Намедонист, ки шахсан бо кадом хатарҳо рӯ ба рӯ мешавад; аммо дар назди вакилон омодагии худро ба қурбон кардани ҷони худ барои сулҳ ва бозгашти гурезаҳо изҳор карда буд. Аз ҳамин сабаб, барои фаҳмидани он марҳала набояд аз рӯйи натиҷаи имрӯза ҳукм кард ва тасаввур намуд, ки роҳи баъдӣ аз аввал маълум буд. Таърих барои касоне, ки онро месозанд, ҳеҷ гоҳ мисли таърих барои касоне, ки онро баъдтар мехонанд, равшан нест. Барои аввалинҳо ҳар саҳар номуайянӣ аст; барои дуюмиҳо он санаи муайян дар тақвим. Барои аввалинҳо ҳар қарор хавф дорад; барои дуюмиҳо натиҷаи он аллакай маълум аст. Барои ҳамин, вақте имрӯз ба 19 ноябри соли 1992 бармегардем, шояд одилонатарин роҳи дарки он рӯз ин бошад, ки донишамонро дар бораи сӣ соли баъд лаҳзае канор гузорем ва худро дар ҳамон толори Иҷлосияи XVI тасаввур кунем: кишвар дар гирдоби ҷанг, давлат дар ҳоли ҷустуҷӯи пояҳои устувор, мардум мунтазири сулҳ ва Роҳбари нав дар оғози роҳе, ки ҳеҷ кас охири онро намедонист. Танҳо он гоҳ метавон вазни воқеии он ҷумла, он қасд, он масъулият ва он солҳои сангинро амиқтар дарк кард.
Аз ин рӯ, агар хоҳем маънои воқеии 19 ноябри соли 1992-ро дарк намоем, набояд танҳо ба унвон нигарем: «Раиси Шурои Олӣ интихоб шуд». Бояд ба он чизе нигарем, ки паси ин унвон меистод: кишвари ҷангзада, иқтисоди осебдида, ҳазорон оилаи парешон, ниҳодҳои заифшуда, беэътимодии умумӣ ва зарурати аз нав сохтани давлат. Дар чунин рӯзҳо роҳбарӣ аз курсии роҳбар оғоз намешавад. Аз қабули масъулият оғоз мешавад. Аз он оғоз мешавад, ки вақте дигарон ба фардо бо шубҳа менигаранд, ту маҷбурӣ барои фардо қарор нависӣ; вақте баъзеҳо аз вазифа метарсанд, ту бояд касеро пайдо кунӣ, ки масъулиятро ба дӯш гирад; вақте дар долонҳо ба умри роҳбарияти нав шубҳа мекунанд, ту бояд субҳи дигар боз ба сари ҳамон миз баргардӣ, қаламро ба даст бигирӣ ва кори давлатро идома диҳӣ.
Шояд ҳамин аст фалсафаи лаҳзаҳои сарнавиштсози таърих: таърих ҳамеша дар қасрҳои муҷаҳҳаз навишта намешавад. Гоҳе он дар рӯи мизи одӣ, бо як варақ коғаз ва қаламе дар дасти инсоне оғоз мегардад, ки дар атрофаш ҳама чиз ноустувор аст, вале давлат бояд аз ҳамин лаҳза боз ба ҳаракат дарояд. Аз он рӯзҳо ибораи «Ман ба Шумо сулҳ меорам» дар хотираи сиёсии Тоҷикистон боқӣ мондааст. Маънои ин ҷумла имрӯз, аз паси даҳсолаҳо, шояд сода намояд. Аммо дар моҳи ноябри соли 1992 гуфтан аз сулҳ, вақте силоҳ ҳар рӯз сухан мегуфт, як барномаи сиёсӣ буд. Албатта, сулҳ бо як ҷумла ба вуҷуд намеояд. Сулҳ аз низоми мураккаби қарорҳо, музокираҳо, гузаштҳо, кафолатҳо, хомӯш кардани силоҳ ва барқарор кардани эътимод иборат аст. Вале ҳар раванди бузург аз як ҳадафи равшан оғоз мешавад ва он рӯз ҳадафи асосӣ як чиз буд: ҷанг бояд қатъ мешуд ва давлат бояд зинда мемонд.
Пас аз анҷоми Иҷлосия вазифаи аз ҳама душвор оғоз ёфт: қарорҳои толор бояд ба воқеияти кӯча табдил меёфтанд. Қонун бояд боз қудрат пайдо мекард. Вазорат бояд кор мекард. Додгоҳ бояд фаъол мешуд. Полис бояд аз нав тартиб меёфт. Артиш бояд сохта мешуд. Марз бояд муҳофизат мешуд. Пули давлат бояд гардиш мекард. Нон бояд ба бозор мерасид. Мактаб бояд дар кушода мешуд. Беморхона бояд дору меёфт. Инҳо вазифаҳои хурд нестанд; инҳо худи маънои давлатанд.
Моҳи декабри соли 1992 неруҳои тарафдори ҳукумат ба шаҳри Душанбе ворид шуданд ва идораи марказии кишвар тадриҷан ба пойтахт баргашт. Аммо «ворид шудан ба пойтахт» маънои онро надошт, ки фоҷиа якбора хотима ёфт. Санадҳои ҳуқуқи башар нишон медиҳанд, ки зимистони солҳои 1992–1993 низ давраи бисёр вазнини зӯроварӣ, интиқом ва нақзи ҳуқуқ буд. Ин воқеиятро пинҳон кардан ба нафъи таърих нест. Баръакс, эътирофи он нишон медиҳад, ки барқарор кардани давлат танҳо гирифтани назорати маъмурӣ нест; давлатдорӣ вақте комил мешавад, ки қонун барои ҳама амал кунад, силоҳи худсарона аз кӯча ҷамъ шавад ва ҳаёти инсон аз интиқоми гурӯҳӣ болотар гузошта шавад.
Барои роҳбарияти нав, Душанбе пойтахти омодае набуд, ки танҳо ба он ворид шуда, кори маъмулӣ оғоз гардад. Ин шаҳр дар дохили худ захм дошт. Бисёр идораҳо кадр аз даст дода буданд. Қисме аз кормандони қудратӣ кушта ё гуреза шуда буданд. Ҷиноятҳои мусаллаҳона идома доштанд. Иқтисод дар ҳолати буҳрон буд. Дар баъзе хонаҳо одамони дигар ҷойгир шуда буданд ва бозгашти соҳибони пешина низ муноқишаҳои нав ба вуҷуд меовард. Барқарории тартибот маънои боз кардани даҳҳо гиреҳи ҳамзамонро дошт. Дар чунин шароит яке аз вазифаҳои аввалин ва шояд аз ҳама сангин барқарор намудани пайдарпайии қудрати давлатӣ буд. Давлат бояд аз «ҳузури рамзӣ» ба «қобилияти амал» бармегашт. Аммо ин суханро имрӯз гуфтан осон аст. Он замон барои амал кардан худи абзорҳои давлатдорӣ намерасиданд. Сохторҳое, ки бояд амниятро таъмин мекарданд, пароканда ё фалаҷ гардида буданд; низоми фармондеҳӣ ҳанӯз шакл нагирифта буд; сарҳадҳо ба муҳофизати воқеӣ ниёз доштанд; гурӯҳҳои сершумори мусаллаҳ силоҳ доштанд, аммо давлати навбунёд ҳанӯз Артиши миллии муназзами худро надошт. Яъне роҳбарияти нав бояд ҳамзамон бо хомӯш кардани оташи муқовимати мусаллаҳона, худи сипари давлатро низ аз сифр месохт.
Ин яке аз парадоксҳои талхи оғози Истиқлоли Тоҷикистон буд: давлат соҳибистиқлол эълон шуда буд, аммо артише, ки ин Истиқлолро ҳимоят кунад, ҳанӯз вуҷуд надошт. Бар хилофи дигар ҷумҳуриҳои собиқи Иттиҳоди Шӯравӣ, Тоҷикистон Қувваҳои Мусаллаҳи худро дар заминаи қисмҳои собиқ Артиши Шуравии воқеъ дар қаламраваш ташкил карда натавонист. Манбаъҳои байналмилалӣ Тоҷикистонро ягона ҷумҳурии собиқи Шӯравӣ медонанд, ки пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ артиши худро аз воҳидҳои собиқи Шуравӣ ташкил накард; фармондеҳии воҳидҳои асосии шӯравии мустақар дар Тоҷикистон, аз ҷумла дивизияи 201-уми мототирандоз, дар ихтиёри Федератсияи Русия боқӣ монд. Аз ин рӯ, давлати нав маҷбур шуд неруҳои мусаллаҳи миллии худро амалан аз ибтидо ташкил намояд.
Ин нукта барои фаҳмидани вазни он рӯзҳо бисёр муҳим аст. Дар аксар ҷумҳуриҳои дигари собиқ Иттиҳоди Шуравӣ қисмҳои ҳарбӣ, казармаҳо, анборҳо, техника, низоми тайёри фармондеҳӣ ва кадрҳои низомие, ки дар қаламрави онҳо қарор доштанд, ба пояи ташкили неруҳои мусаллаҳи миллӣ табдил ёфтанд. Тоҷикистон бошад, ба лаҳзаи бунёди давлати мустақили худ дар шароите расид, ки ҳам ҷанги дохилӣ идома дошт ва ҳам Артиши миллӣ ҳанӯз бояд сохта мешуд. Аз ҳамин ҷост, ки дар санадҳои расмии Тоҷикистон борҳо таъкид шудааст: ҳангоми таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ кишвар на Вазорати мудофиаи ташаккулёфта дошт, на инфрасохтори зарурии ҳарбӣ, на заминаи кофии модиву техникӣ ва на теъдоди зарурии афсарону мутахассисони касбӣ.
Пас давлатро тасаввур кунед, ки бояд бо гурӯҳҳои мусаллаҳ муқобила кунад, аммо ҳанӯз бояд сарбоз ҷамъ кунад; бояд амниятро таъмин намояд, аммо ҳанӯз қисмҳои ҳарбии худро созмон диҳад; бояд сарҳадро ҳифз кунад, аммо ҳанӯз фармондеҳ, афсар, техника, либоси низомӣ, казарма, воситаи алоқа ва низоми таъминоти худро ба вуҷуд оварад. Дар чунин шароит масъала танҳо пайдо кардани силоҳ набуд. Барои як артиш садҳо ҳалқаи ба ҳам пайваста зарур аст: фармондеҳӣ, омодагии ҷангӣ, иртибот, нақлиёт, таъминоти озуқа, тиб, муҳандисӣ, анбор, омӯзиш, интизом ва, муҳимтар аз ҳама, садоқат ба як давлати ягона. Яъне, лозим буд на танҳо одами мусаллаҳ, балки сарбози давлат тарбия карда шавад. На танҳо дастаи ҷангӣ, балки артиш сохта шавад. На танҳо қувва, балки низоми қонунманди истифодаи қувва ба вуҷуд оварда шавад.
18 декабри соли 1992 ҳамагӣ камтар аз як моҳ баъди интихоби роҳбарияти нави кишвар, Фармони Раёсати Шурои Олӣ «Дар бораи таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид. Манбаъҳои расмӣ ҳамин санадро оғози таъсиси сохторҳои Артиши миллии Тоҷикистони соҳибистиқлол медонанд. 23 феврали соли 1993 аввалин паради ҳарбии Артиши миллӣ баргузор шуд ва 23 июни ҳамон сол Қӯшунҳои хушкигард таъсис ёфтанд. Ин ҳама дар ҳоле сурат мегирифт, ки ҷанги шаҳрвандӣ ҳанӯз идома дошт.
Маънои ин санаҳо танҳо дар тақвим нест. Дар паси онҳо кори азиме меистод. Бояд аз байни одамони дар ҷанг парокандашуда афсар интихоб мешуд. Бояд қисмҳои ҳарбӣ таъсис дода мешуданд. Бояд техника пайдо ва таъмир мегардид. Бояд сарбоз таълим мегирифт. Бояд сохтори фармондеҳӣ ташкил мешуд. Бояд дар зеҳни шахси мусаллаҳ ин андеша ҷой мегирифт, ки ӯ дигар узви гурӯҳ, маҳал ё ҷониби ҷанг нест, балки хизматчии ҳарбии давлат аст ва бояд на иродаи шахс, балки қонунро ҳимоя кунад.
Ин гузариш осон набуд ва наметавонист осон бошад. Солҳои ҷанг марзи миёни сохтори давлатӣ ва гурӯҳҳои мусаллаҳи вобаста ба тарафҳои гуногун ҳамеша равшан набуд. Созмонҳои байналмилалӣ дар солҳои минбаъда низ аз зӯроварӣ, поймолшавии ҳуқуқи инсон, фаъолияти гурӯҳҳои мусаллаҳ ва заъфи механизмҳои ҷавобгарӣ гузориш медоданд. Аммо тадриҷан вазифаи асосӣ ба он табдил ёфт, ки истифодаи қувва аз дасти гурӯҳҳои пароканда ба ихтиёри институтҳои давлатӣ гузарад ва сохторҳои низомию ҳифзи ҳуқуқ ба низоми ягонаи фармондеҳӣ ворид гарданд. Ва ин ҳама танҳо як ҷабҳаи давлатсозӣ буд.
Дар ҷабҳаи дигар иқтисод қариб нафас намекашид. Корхонаҳо аз фаъолият бозмемонданд, истеҳсолот коҳиш меёфт, робитаҳои иқтисодие, ки даҳсолаҳо дар доираи низоми ягонаи Шуравӣ амал мекарданд, канда мешуданд. Бонки Ҷаҳонӣ қайд мекунад, ки ҷанг ба инфрасохтори бе ин ҳам заифи иқтисодӣ зарари ҷиддӣ расонда, истеҳсолоти саноатӣ ва кишоварзиро сахт коҳиш дод; қисми зиёди мутахассисони баландихтисос, аз ҷумла табибон, омӯзгорон ва кормандони соҳибихтисоси истеҳсолот кишварро тарк карданд, дар ҳоле ки бахше аз истеҳсолоти саноатӣ аз фаъолият монд. Дар чунин вазъ давлат бояд ҳамзамон чанд кореро анҷом медод, ки ҳар кадоми онҳо дар шароити муқаррарӣ барномаи чандинсоларо талаб мекарданд: артиш сохтан, мақомоти ҳифзи ҳуқуқро барқарор кардан, сарҳадро муҳофизат намудан, мақомоти маҳаллиро дубора ба кор даровардан, гардиши иқтисодро эҳё кардан, роҳу пул ва муассисаҳои харобшударо барқарор намудан, аҳолиро бо маводи аввалия таъмин кардан ва дар баробари ҳамаи ин роҳи қатъи ҷангро ҷустуҷӯ намудан. Яъне масъала танҳо ин набуд, ки давлат чӣ қарор қабул мекунад. Саволи асоситар ин буд: оё давлат қудрати иҷро кардани қарори худро дорад? Фармон навиштан мумкин буд, аммо кӣ онро иҷро мекард? Қонун қабул кардан мумкин буд, аммо кадом сохтор онро таъмин менамуд? Сарҳадро дар харита нишон додан мумкин буд, аммо кӣ онро ҳифз мекард? Артишро бо санад таъсис додан мумкин буд, аммо онро бо одам, дониш, техника, интизом ва рӯҳияи хизмат ба давлат пур кардан лозим буд. Маҳз ҳамин ҷо фарқи байни эълони давлат ва сохтани давлат ошкор мегардад.
Истиқлолро метавон дар як рӯзи таърихӣ эълон кард. Парчамро метавон дар як лаҳза барафрохт. Суруди миллиро метавон дар толор садо дод. Аммо давлатдорӣ аз ҳазорҳо кори хурду бузург иборат аст, ки ҳар рӯз анҷом дода мешаванд: сарбозе, ки посбонӣ мекунад; корманди милисае, ки қонунро иҷро мекунад; суде, ки бояд одилона ҳукм барорад; омӯзгоре, ки ба синф медарояд; муҳандисе, ки неругоҳро фаъол нигоҳ медорад; табибе, ки беморро қабул мекунад; корхонае, ки дубора чароғаш фурӯзон мешавад. Аз ҳамин рӯ, яке аз дарсҳои амиқи он марҳала ҳамин аст: давлатро танҳо бо фармон сохтан мумкин нест. Давлат ба институтҳо ниёз дорад. Институт ба одамони соҳибкасб ниёз дорад. Одами соҳибкасб ба шароити кор, маош, амният ва эътимод ба фардо ниёз дорад. Қонун ба сохторе ниёз дорад, ки онро иҷро кунад. Артиш ба техника ва таълим ниёз дорад. Иқтисод ба роҳ, барқ, бозор ва субот ниёз дорад. Ва ҳамаи инҳо ба чизи аз ҳама нозуктар - эътимоди ҷомеа ниёз доранд.
Вақте ҳамаи ин ҳалқаҳо якбора осеб дидаанд, барқарорсозии давлат дигар кори як моҳ ё як сол нест. Он ба раванди чандсола ва ҳатто чанддаҳсола табдил меёбад. Ва шояд бузургии мушкили Тоҷикистон дар оғози солҳои навад маҳз дар ҳамин буд: мо бояд дар як вақт ҳам ҷангро бозмедоштем ва ҳам давлат месохтем; ҳам гурӯҳҳои мусаллаҳро ба доираи қонун медаровардем ва ҳам Артиши миллиеро ба вуҷуд меовардем, ки ҳанӯз заминаи модиву техникии омода надошт; ҳам иқтисоди фурӯрафтаро нигоҳ медоштем ва ҳам мардумро ба он бовар мекунондем, ки ин давлат фардо низ хоҳад буд. Дар чунин шароит давлатдорӣ дигар мафҳуми китобӣ набуд. Он ҳар рӯз имтиҳон буд. Ҳар қарор - санҷиш. Ҳар қисми ҳарбии навтаъсис - як хишти девори давлат. Ҳар корхонаи аз нав фаъолшуда - нишонаи бозгашти зиндагӣ. Ҳар мактабе, ки дари худро боз мекард - эъломи пирӯзии ҳаёт бар бесарусомонӣ. Ва ҳар қадаме, ки қудрати силоҳро тадриҷан ба қудрати қонун иваз мекард, Тоҷикистонро аз мантиқи ҷанг ба мантиқи давлат наздиктар менамуд.
Соли 1993 ва солҳои баъдӣ масъалаи гурезаҳо ба яке аз сангинтарин санҷишҳои давлат табдил ёфт. Гуреза танҳо шахсе нест, ки марзро гузаштааст. Ӯ шаҳрванде аст, ки робитаи зиндааш бо Ватан канда шудааст. Барои баргардондани ӯ танҳо нақлиёт кофӣ нест. Бояд амният бошад. Бояд хона бошад. Бояд кафолат бошад, ки ӯро барои тааллуқ ба як минтақа ё гурӯҳ таъқиб намекунанд. Бояд замин, мактаб, об, кор ва роҳи зиндагӣ бошад. Бозгашт аз ҷиҳати равонӣ ҳам душвор аст: одам ба ҳамон деҳае бармегардад, ки шояд хонааш сӯхта, хешаш кушта ва ҳамсояаш душман шудааст.
UNHCR аз соли 1993 ба бозгашти ихтиёрии гурезагон мусоидат мекард. То миёнаи солҳои навадум даҳҳо ҳазор нафар аз Афғонистон ва дигар ҷойҳо баргаштанд. Пас аз имзои Созишномаи сулҳи соли 1997 раванди бозгашт суръат гирифт. Танҳо дар нимсолаи дуюми соли 1997 UNHCR ба бозгашти беш аз даҳ ҳазор гурезаи тоҷик аз Афғонистон кӯмак кард. Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки сулҳ на танҳо санади сиёсӣ буд; он барои ҳазорон оила маънои кушода шудани роҳи хона дошт.Аммо ба сулҳи ниҳоӣ ҳанӯз роҳ дароз буд. Аз соли 1994 музокироти байни тоҷикон бо миёнравии Созмони Милали Муттаҳид оғоз шуд. Даври аввал дар Москва, даври дигар дар Теҳрон ва баъдан мулоқотҳо дар дигар ҷойҳо баргузор шуданд. Ин музокирот бо як нишаст ба натиҷа нарасид. Гоҳ созиш ҳосил мешуд, гоҳ оташбас мешикаст. Гоҳ тарафҳо ба ҳам наздик мешуданд, гоҳ вазъ боз мураккаб мегашт. Дар ин раванд Русия, Эрон, Афғонистон ва як қатор давлатҳои дигар низ ҳамчун ҷонибҳои манфиатдор ва мусоидаткунанда нақш доштанд.
Сулҳ ҳамеша душвортар аз ҷанг аст. Барои ҷанг як гурӯҳ бо силоҳ кофӣ аст; барои сулҳ бояд тарафҳое, ки якдигарро аз даст додани хешу хонадон гунаҳкор медонанд, рӯ ба рӯ нишинанд. Бояд забони муштарак пайдо кунанд. Бояд дар бораи тақсими масъулият, қонуният, баргардондани гурезаҳо, озод кардани маҳбусон, ҳамгироии неруҳои мусаллаҳ, фаъолияти сиёсии мухолифин ва ояндаи сохтори давлат созиш намоянд. Ҳар банди созишнома дар чунин шароит садҳо баҳси пушти парда дорад.
17 сентябри соли 1994 дар Теҳрон Созишномаи оташбаси муваққатӣ ба имзо расид. Аз 20 октябр оташбас ба иҷро даромад, гарчанде пурра ва ҳамеша риоя нашуд. Дар ҳамон сол, 6 ноябр, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид ва дар ҳамин рӯз интихоботи президентӣ баргузор шуд. Қабули Конститутсия аз ҷиҳати рамзӣ ва ҳуқуқӣ муҳим буд: кишваре, ки ду сол пеш дар байни гурӯҳҳои мусаллаҳ пора-пора менамуд, мекӯшид қоидаи умумии зиндагии сиёсиро дар шакли санади олии ҳуқуқӣ муайян намояд.
Конститутсия худ аз худ ҷангро хотима намедиҳад. Аммо он меъёри дигареро пеш мегузорад: баҳс бояд дар доираи қонун ҳал шавад. Ҳуқуқу озодиҳои инсон, сохтори мақомоти давлатӣ, салоҳияти шохаҳои ҳокимият, принсипҳои соҳибихтиёрӣ ва тартиби идора бояд дар матни ҳуқуқӣ ҷой гиранд, на дар қудрати силоҳ. Барои ҷомеаи аз ҷанг захмдоршуда ҳамин гузариш аз «ки қавитар аст?» ба «қонун чӣ мегӯяд?» аҳаммияти ҳаётӣ дорад.
Музокироти сулҳ дар солҳои 1995 ва 1996 идома ёфт. Протоколҳо ба имзо расиданд. Комиссияҳо таъсис ёфтанд. Мавзуъҳои сиёсӣ ва ҳарбӣ муҳокима шуданд. Роҳҳои баргашти гурезаҳо баррасӣ гардиданд. Ҳар як чунин санад як қадам буд, вале ҳеҷ кадомаш охирин набуд. Сулҳ ҳамчун бинои сангин хишт ба хишт ҷамъ мешуд. Дар ин ҷо нақши шахсии роҳбарон низ муҳим буд. Сулҳ танҳо кори ниҳодҳо нест; дар лаҳзаҳои муайян шахсон бояд масъулияти имзо, гузашт ва тасмимро ба дӯш гиранд. Эмомалӣ Раҳмон аз ҷониби ҳукумат ва Саид Абдуллоҳи Нурӣ аз ҷониби Иттиҳоди неруҳои мухолифини тоҷик дар марҳалаи ниҳоии музокирот қарор гирифтанд. Ин воқеият бояд пурра дида шавад: сулҳи Тоҷикистон маҳсули якҷониба набуд. Он аз иродаи тарафҳои даргир барои гузаштан аз силоҳ ба сиёсат, аз миёнравии СММ, аз кӯмаки кишварҳои мусоидаткунанда ва аз хастагии ҷомеае ба вуҷуд омад, ки дигар ҷанг намехост.
30 апрели соли 1997, ҳамагӣ ду моҳ пеш аз имзои Созишномаи умумӣ, ҳангоми сафари Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Хуҷанд сӯиқасд ба ҷони ӯ сурат гирифт ва таркиши норинҷак ӯро захмӣ кард. Ман ин воқеаро на барои сохтани достони қаҳрамонӣ, балки барои нишон додани сатҳи воқеии хавф дар он давра ёд мекунам. Ҳатто дар марҳалае, ки музокирот ба натиҷаи ниҳоӣ наздик мешуд, сиёсат ҳанӯз бо хатари ҷисмонӣ ҳамроҳ буд. Шахси давлатӣ метавонист аз толори музокира ба саҳнаи таркиш гузарад ва баъд аз табобат боз ба раванди сиёсӣ баргардад. Ин воқеият дараҷаи ноустувории кишварро даркшаванда месозад.
27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва шаҳри Москва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба имзо расид. Ин сана дар таърихи мо бо ҳарфҳои алоҳида сабт шудааст, зеро он ба ҷанги шаҳрвандӣ чаҳорчӯби сиёсиву ҳуқуқии хотима дод. Созишнома танҳо як саҳифаи имзошуда набуд. Он маҷмуи протоколҳо ва уҳдадориҳоро дар бар мегирифт: масъалаҳои сиёсӣ, низомӣ, гурезаҳо, кафолати иҷро, Комиссияи оштии миллӣ ва роҳҳои ворид кардани мухолифин ба низоми сиёсӣ.
СММ баъд аз имзои созишнома таъкид мекард, ки иҷрои он ба «иродаи нек ва талоши доимии тарафҳо» ниёз дорад. Ин ҷумла муҳим аст. Сулҳ дар рӯзи имзо ба охир намерасад; дар рӯзи имзо оғоз мешавад. Ҷанги панҷсола метавонад дар як маросим санади хотима гирад, аммо кина, тарс, силоҳ, хотираи талафот ва ихтилофҳои иҷтимоӣ бо як имзо аз байн намераванд. Барои ин солҳо лозим аст. Комиссияи оштии миллӣ ба кор оғоз кард. Мавзуи афв, бозгашти мухолифин, ворид шудани намояндагони онҳо ба сохторҳои давлатӣ ва муттаҳид кардани неруҳои мусаллаҳ муҳокима шуд. Ин раванд осон набуд ва баъд аз соли 1997 низ Тоҷикистон аз нооромиҳо ва ошӯбҳои мусаллаҳона эмин намонд. Аммо фарқ дар он буд, ки акнун як чаҳорчӯбаи умумии сулҳ вуҷуд дошт ва ҳалли сиёсӣ ба меъёри асосӣ табдил ёфта буд.
Барои ман аз ҳама таъсирбахштарин паҳлуи сулҳ на мизи имзо, балки саҳнаи бозгашти одамон аст. Тасаввур кунед: оилае, ки чанд сол дар шимоли Афғонистон, дар хайма ё хонаи муваққатӣ зиндагӣ кардааст, хабар мегирад, ки метавонад баргардад. Онҳо чизҳои камашонро ҷамъ мекунанд. Кӯдаконе, ки Ватанро танҳо аз сухани падару модар мешиносанд, ба роҳ мебароянд. Падар метарсад, ки хонааш дигар вуҷуд надорад. Модар дар дил номи қабри наздиконашро такрор мекунад. Онҳо марзро мегузаранд ва ба замине бармегарданд, ки ҳам дардашон аст ва ҳам ягона хонаи воқеии онҳо.
Бозгардондани гуреза чунин маъно дошт: давлат бояд на танҳо онҳоро қабул кунад, балки ба ҷомеа боз пайвандад. Хонаҳои хароб бояд таъмир шаванд. Мактаб бояд бачаҳоро қабул кунад. Ҳуҷҷатҳо барқарор шаванд. Баҳсҳои моликият ҳал шаванд. Қобилияти бахшидан ва ҳамзистӣ аз нав омӯзонда шавад. Дар гузоришҳои UNHCR барқарор кардани об, манзил, тандурустӣ, маориф ва имкони даромад ҳамчун қисми муҳимми бозгашти пойдор зикр мешуд. Ин аст чеҳраи воқеии сулҳ: лоиҳаи об, синфи таъмиршуда, боми нав, шаҳодатномаи барқароршуда, роҳи кушода ва ҳамсояҳое, ки боз салом медиҳанд.
Дар ҳамин солҳо барқарорсозии иқтисодӣ низ оғоз гардид. Ҷанги шаҳрвандӣ ба кишоварзӣ, мактабу беморхона, неру ва телекоммуникатсия, манзил, саноат, идора ва сармояи инсонӣ зарар расонда буд. Бонки Ҷаҳонӣ дар арзёбиҳои пасоҷангӣ маҳз ҳамин соҳаҳоро ҳамчун самтҳои асосии осеб дида қайд мекунад. Яъне баъд аз сулҳ кишвар бо як вазифаи азим рӯ ба рӯ шуд: на танҳо аз нав сохтани роҳу пул, балки аз нав сохтани қобилияти ҷомеа барои кор ва зиндагии муқаррарӣ.
Ман баъзан фикр мекунам, ки сохтани давлат ба сохтани хона монанд аст. Вақте хона бар асари офат хароб мешавад, аввал девори боқимондаро нигоҳ медорӣ, баъд бомро мепӯшонӣ, сипас обу барқро барқарор мекунӣ, тирезаро мегузорӣ, баъд мебел ва ороиш меояд. Агар касе баъд аз сӣ сол ба он хона ворид шавад, шояд танҳо зебоии имрӯзаашро бинад. Аммо соҳиби хона ҳар хишти навро ба ёд дорад: медонад, ки ин девор замоне сӯрох буд, ин бом набуд, ин тиреза шикаста буд. Ҳамин гуна насли солҳои навадум ба Тоҷикистони имрӯз менигарад. Аз ин ҷост, ки ман дар ин шаби торики ором ба рӯшноии тирезаҳои шаҳр дигар хел нигоҳ мекунам. Чароғ ҳам як дастоварди одӣ аст. Роҳи боз низ. Мактаби пур аз кӯдак ҳам. Парвози ҳавопаймое, ки шабона аз болои шаҳр мегузарад ва касе аз садояш наметарсад низ. Мо одатан дастовардро дар биноҳои калон меҷӯем, аммо баъзан бузургтарин дастовард он аст, ки одам дигар аз садои ногаҳонӣ намеларзад.
Солҳои баъдӣ Тоҷикистон марҳала ба марҳала сохторҳои давлатӣ, молиявӣ ва ҳуқуқии худро ташаккул дод. Артиши миллӣ, мақомоти сарҳадӣ, низоми пули миллӣ, шабакаи қонунгузорӣ ва идораҳои давлатӣ устувортар шуданд. Роҳҳо ва пулҳо барқарор ва нав шуданд, алоқаи минтақаҳо беҳтар гардид, муассисаҳои иҷтимоӣ зиёд шуданд. Ин равандро танҳо ба як шахс нисбат додан аз назари таърихӣ нодуруст мебуд: миллионҳо шаҳрванд, мутахассис, сохтмончӣ, омӯзгор, табиб, хизматчии давлатӣ, соҳибкор, муҳоҷири меҳнатӣ ва сарбоз дар он саҳм доранд. Аммо ҳамзамон нақши роҳбарияти сиёсӣ дар муайян кардани самт, идомаи сиёсати давлатӣ ва қабули қарорҳои стратегӣ низ ҷузъи воқеии ҳамин таърих аст.
Таърих вақте одилона навишта мешавад, ки ҳам саҳми шахсиятро бинад ва ҳам саҳми ҷомеаро. Роҳбар бидуни мардум давлат намесозад; мардум низ дар давраи буҳрон ба сохтори роҳбарӣ ва қарорҳои мутамарказ ниёз дорад. Сулҳи Тоҷикистон низ натиҷаи ҳамкории омилҳои зиёд буд. Ин нигоҳ саҳми Эмомалӣ Раҳмонро дар чаҳорчӯби воқеии таърих ҷой медиҳад — чаҳорчӯбе, ки дар он роҳбарияти давлат, мухолифин, мардум, СММ ва кишварҳои миёнрав ҳар кадом нақши муайян доштанд.
Дар бораи Эмомалӣ Раҳмон навиштан ва танҳо аз соли 1997 ба баъд сухан гуфтан осон аст. Аммо барои фаҳмидани роҳи ӯ бояд ба нуқтаи оғоз баргашт: соли 1992, ба ҳамон Қасри Арбоб, ба ҳамон ҷаласаҳои пуртаниш, ба кишваре бе оромӣ ва ба пойтахте, ки ҳатто барои кори парламент амн набуд. Вақте ин нуқтаи оғоз аз хотир меравад, ҳар чизе, ки баъд сохта шуд, аз заминаи таърихии худ ҷудо мешавад.
Шояд ҳамин ҷо маънои «ба қадри сулҳ расидан» ошкор мешавад. Қадр кардан маънои таъриф кардан нест. Қадр кардан маънои муқоиса кардан аст: муқоисаи шаби имрӯз бо шаби соли 1992; муқоисаи роҳи кушода бо роҳи баста; муқоисаи синфи пур аз хонанда бо мактаби холӣ; муқоисаи хонае, ки дар он оила ҷамъ аст, бо хонае, ки соҳибаш гуреза шудааст; муқоисаи баҳси сиёсӣ дар чаҳорчӯби қонун бо баҳсе, ки силоҳ ҳал мекунад.
Насли имрӯза ҳақ дорад гузаштаро бо савол бихонад. Ҳатто бояд чунин кунад. Таърихро танҳо барои ситоиш ё мазаммат навиштан хатарнок аст. Он бояд барои фаҳмидан навишта шавад. Чаро давлат заиф шуд? Чаро ҷомеа ба ҷанг рафт? Кадом хатоҳоро такрор кардан мумкин нест? Кадом қарорҳо роҳи сулҳро кушоданд? Чаро созиши сиёсӣ дер ба даст омад? Чӣ гуна метавон аз таҷрибаи он солҳои талх фарҳанги нави муколама сохт? Ин саволҳо имрӯз ҳам аҳаммияти худро гум накардаанд.
Дар зодрӯзи Роҳбари давлат, ба назари ман, беҳтарин шакли эҳтиром ба таърих ҳамин аст: рӯзҳои душворро рост ба хотир овардан. На бо ғазаб, на бо кина, балки бо ҳисси масъулият. Миллате, ки захми худро мешиносад, ба осонӣ ба он боз намегардад. Миллате, ки фаромӯш мекунад ҷанг чӣ кардааст, метавонад арзиши сулҳро ночиз шуморад.
Дар фалсафаи таърих баъзан шахс ва замон якдигарро пайдо мекунанд. На ҳар шахс дар ҳар замон метавонад як нақшро иҷро кунад. Баъзеҳо дар давраи оромӣ маъмури хубанд, вале дар буҳрон роҳ гум мекунанд. Баъзеҳо дар буҳрон қарор қабул мекунанд, аммо барои идораи давраи осоишта мутобиқ намешаванд. Сиёсат низ мисли зиндагӣ аз инсон талаб мекунад, ки дар марҳалаҳои мухталиф қобилияти тағйир дошта бошад. Таърихи Тоҷикистон дар сеюним даҳсолаи охир низ аз марҳалаҳои гуногун гузаштааст: наҷоти сохтори давлат, барқарорсозӣ, сулҳ, таҳкими институтҳо, рушди иқтисодӣ ва кӯшиши мутобиқ шудан ба ҷаҳони рақамиву тағйирёбанда.
Ба ҳамин маъно, мавлуди як сиёсатмадори дарозумр дар саҳнаи давлатӣ ҳамеша моро ба саволи дигар мебарад: мероси воқеӣ чист? Мерос танҳо номи бино ё китоб нест. Мерос он институтҳое ҳастанд, ки баъд аз шахс низ кор мекунанд. Мерос он фарҳанги ҳуқуқӣ аст, ки ҷомеа қабул мекунад. Мерос он сатҳи маориф аст, ки насли нав мегирад. Мерос он қобилияти давлат аст, ки бидуни буҳрон ба насли дигар мегузарад. Агар сулҳро мерос мегӯем, пас вазифаи ҳар насл нигоҳ доштани он аст; агар давлатдориро мерос мегӯем, пас вазифа танҳо ҳифз не, такмил додани он низ ҳаст.
Ман ҳангоми навиштани ин сатрҳо боз ба шаб менигарам. Шаб торик аст, вале торикии он дигар тарс надорад. Ин фарқияти хурд ба назарам тамоми фалсафаи сулҳро дар бар мегирад. Сулҳ чунин аст: вақте торикӣ танҳо торикӣ мемонад, на таҳдид. Вақте хомӯшӣ танҳо хомӯшӣ аст, на интизори тир. Вақте мошини шабона танҳо мусофир мебарад, на гурӯҳи мусаллаҳ. Вақте занги телефон хабар аз кори фардо меорад, на аз гум шудани наздик.
Шояд ҳамин эҳсос сабаб аст, ки насли мо ба калимаи «оромӣ» маънои бештар медиҳад. Оромӣ барои мо фақат набудани ҷанг нест. Оромӣ имкони сохтани оянда аст. Дар ҷанг инсон як рӯзро зинда мондан мехоҳад; дар сулҳ ӯ метавонад даҳсолаҳо нақша кашад. Дар ҷанг донишгоҳ танҳо дари худро нигоҳ доштан мехоҳад; дар сулҳ метавонад озмоишгоҳи нав таъсис диҳад. Дар ҷанг давлат мехоҳад пароканда нашавад; дар сулҳ метавонад дар бораи стратегия, технология, энергетика, маориф ва рақобатпазирӣ фикр кунад.
Аз соли 1992 то имрӯз Тоҷикистон роҳи тӯлонӣ гузаштааст. Дар ин роҳ камбудиву мушкил, баҳсу нокомӣ ва вазифаҳои ҳалнашуда низ буданд ва ҳастанд. Ҳеҷ ҷомеаи зинда бе масъала нест. Аммо барои арзёбии одилонаи роҳ бояд ҳам нуқтаи оғозро дид ва ҳам масофаи тайшударо. Дар таърих муқоиса бо идеали хаёлӣ ҳамеша осон аст; душвортар он аст, ки воқеиятро бо воқеияти пешина муқоиса кунем ва сабабҳои тағйирро бифаҳмем.
Ҳамин аст, ки имрӯз, ба муносибати зодрӯзи Эмомалӣ Раҳмон, ман бештар аз шахс дар бораи замон менависам. Зеро шахсият дар таърих танҳо дар муносибат бо замон маъно пайдо мекунад. Агар соли 1992 намебуд, Иҷлосияи XVI маънои имрӯзаи худро намедошт. Агар ҷанг намебуд, музокироти сулҳ чунин арзиш намегирифт. Агар садҳо ҳазор нафар овора намешуданд, бозгашти гурезагон чунин рамзи эҳёи ҷомеа намегашт. Агар давлат ба марзи фалаҷ намерасид, барқарор кардани институтҳо ҳамчун вазифаи таърихӣ дар хотир намемонд.
Дар ҳамин нуқта мехоҳам ба як андешаи муҳим баргардам: давлатдорӣ кори як насл нест. Он занҷири дароз аст. Як насл Истиқлолро ба даст меорад, дигаре онро аз буҳрон мегузаронад, насли сеюм бояд онро бо дониш, адолат, иқтисоди рақобатпазир ва технология пурмазмун кунад. Агар мо танҳо ба гузашта ифтихор кунем ва барои оянда кор накунем, ба гузашта ҳам ҳаққашро надодаем. Беҳтарин эҳтиром ба сулҳи бадастомада — сохтани ҷомеае аст, ки сабабҳои ҷангро дубора тавлид намекунад.
Ин маънои тақвияти қонунро дорад. Ин маънои маорифи босифатро дорад. Ин маънои он аст, ки ҷавонон роҳи муваффақиятро дар дониш, касб ва меҳнат бинанд, на дар силоҳ ва таассуб. Ин маънои иқтисоде аст, ки ҷойи кор меофарад. Ин маънои ниҳодҳое аст, ки ба шаҳрванд эҳсоси адолат медиҳанд. Сулҳ бе адолат заиф аст, давлат бе дониш суст аст ва истиқлол бе иқтисоди қобил ба ниёзҳои мардум осебпазир мемонад.
Аз ин ҷиҳат, таҷрибаи солҳои навадум барои соҳаи маориф ва касбомӯзӣ низ як дарси мустақим дорад. Мо он вақт дидем, ки рафтани мутахассис чӣ холигоҳе ба вуҷуд меорад. Имрӯз пас вазифаи миллӣ танҳо нигоҳ доштани амният нест; парвариши мутахассис аст. Муҳандис, техник, технолог, омӯзгор, барномасоз, табиб ва устои касбӣ ҳамон қувваҳое ҳастанд, ки давлатро дар замони осоишта пойдор мекунанд. Силоҳ метавонад сарҳадро дар лаҳзаи хатар муҳофизат кунад, аммо рушди дарозмуддатро дониш ва касб муҳофизат мекунанд.
Шояд ин ҷо гузашта бо имрӯз даст медиҳад. Соли 1992 кишвар аз хуруҷи мутахассисон азият кашид; имрӯз бояд барои офаридани муҳити нигоҳдорандаи истеъдод кор кард. Соли 1992 мактаб ва донишгоҳ дар зери фишори ҷанг буданд; имрӯз онҳо бояд маркази рақобатпазирии миллӣ бошанд. Соли 1992 масъала зинда мондани давлат буд; имрӯз масъала сифати давлат аст. Ин гузариш худ як нишонаи таърихист.
Вақте шахс солҳои зиёд дар сари давлат мемонад, табиист, ки баҳодиҳии таърихӣ нисбат ба ӯ гуногун мешавад. Дар ҷомеа ва берун аз он назарҳои мухталиф вуҷуд доранд. Таърих ҳамеша бо гузашти вақт васеътар омӯхта мешавад. Аммо баъзе воқеаҳо аз доираи баҳси тафсирӣ берунанд: 19 ноябри соли 1992 Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олӣ интихоб шуд; аз соли 1994 музокироти байни тоҷикон зери сарпарастии СММ идома ёфт; 27 июни 1997 ӯ аз ҷониби ҳукумат Созишномаи умумии сулҳро бо роҳбари Иттиҳоди неруҳои мухолифини тоҷик имзо кард; пас аз он раванди бозгашти гурезаҳо ва барқарорсозии баъдиҷангӣ густариш ёфт. Инҳо нуқтаҳои сабтшудаи таърихианд.
Ба ҳамин сабаб, барои ман навиштан перомуни зодрӯзи ӯ пеш аз ҳама навиштан дар бораи масъулияти хотира аст. Мо набояд роҳеро, ки аз ҷанг ба сулҳ тай шуд, ба як ҷумла фишурда кунем. Дар он роҳ хун буд, хатогӣ буд, ҷасорат буд, гуфтугӯ буд, тарс буд, гузашт буд ва умед буд. Онро танҳо бо калимаҳои идона фаҳмидан мумкин нест. Онро бояд бо дарки гаронии ҳар қадам хонем.
Ман баъзан тасаввур мекунам, ки агар шаби соли 1992 касе ба як сокини Душанбе мегуфт: «Солҳо баъд ту дар шаби ором, назди компютер менишинӣ ва дар бораи он рӯзҳо менависӣ», шояд ӯ бовар намекард. Зеро инсон дар миёни буҳрон ояндаро хеле кӯтоҳ мебинад. Ӯ танҳо мехоҳад субҳ шавад. Аммо таърих ҳамин аст: субҳҳое, ки як вақт номумкин менамоянд, баъдтар ба зиндагии одӣ табдил меёбанд. Шукри оромӣ низ аз ҳамин ҷо оғоз мешавад - аз фаромӯш накардани тарс. Шукри нон аз фаромӯш накардани рӯзҳои камбудӣ. Шукри мактаб аз дарк кардани он ки ҷанг чӣ гуна дари синфро мебандад. Шукри давлат аз фаҳмидани он ки бе давлат инсон то чӣ андоза бепаноҳ мешавад.
Ба муносибати зодрӯзи Роҳбари давлат ман намехоҳам танҳо бо ҷумлаҳои табрикотӣ анҷом диҳам. Ба назарам, маънои амиқтар дар он аст, ки ҳар як чунин сана моро ба масъулияти худ низ даъват кунад. Давлат танҳо кори Президент нест. Сулҳ танҳо кори сиёсатмадорон нест. Ваҳдат танҳо шиор нест. Ҳар омӯзгор, ки ба кӯдак андешидани мустақил ва эҳтироми дигаронро меомӯзонад, ба сулҳ хизмат мекунад. Ҳар судяе, ки аз рӯи қонун қарор мекунад, ба давлатдорӣ хизмат мекунад. Ҳар муҳандисе, ки пулро босифат месозад, ба ваҳдати ҷуғрофии кишвар хизмат мекунад. Ҳар табибе, ки инсонро бе фарқгузорӣ табобат мекунад, ба ҳамбастагии ҷомеа хизмат мекунад. Ҳар падаре, ки фарзандашро аз нафрат дур нигоҳ медорад, ба ояндаи Ватан хизмат мекунад.
Сулҳи ҳақиқӣ аз боло имзо мешавад, аммо аз поён зиндагӣ карда мешавад. Аз ин рӯ, агар аз ман пурсанд, ки аз солҳои 1992–1997 муҳимтарин сабақ чист, ман мегӯям: давлатдорӣ чизест, ки дар рӯзҳои осон одӣ менамояд ва дар рӯзҳои душвор қимати он фаҳмида мешавад. Агар пурсанд, ки сулҳ чист, мегӯям: сулҳ он аст, ки ҷомеа барои ҳал кардани ихтилоф аз силоҳ даст мекашад ва қонун, музокира ва созишро интихоб мекунад. Агар пурсанд, ки хотираи таърихӣ барои чӣ лозим аст, мегӯям: то фарзандонамон дигар роҳи хатои моро такрор накунанд. Ва агар пурсанд, ки чаро дар ин шаб қалами электрониамро ба кор андохтам, ҷавоб ҳамин аст: зеро ман намехоҳам оромии имрӯз бе хотираи дирӯз қабул шавад. Шаби торик ҳамоно аз паси тиреза меистад. Аммо дар дохили хона рӯшноӣ ҳаст. Дар кӯча оромӣ ҳаст. Дар осмон садои дурии ҳавопаймо меояд ва касе аз он намеҳаросад. Шояд ҳамин тасвир аз садҳо ибораи сиёсӣ пурмаънотар бошад.
Панҷуми октябр аст. Ҷашни зодрӯз Эмомалӣ Раҳмон. Рӯзи ёд кардани шахсе, ки дар синни чиҳилсолагӣ дар яке аз печидатарин лаҳзаҳои таърихи навини Тоҷикистон ба Роҳбарии давлат расид ва баъдан дар музокироти сулҳ, имзои Созишномаи умумӣ ва барқарорсозии сохторҳои давлатӣ нақши асосӣ дошт. Аммо ҳамзамон ин рӯз метавонад рӯзи ёд кардани ҳамаи онҳое бошад, ки дар роҳи сулҳ саҳм гузоштанд: шаҳрвандони одӣ, модарони интизор, сарбозон, омӯзгорон, табибон, миёнравон, намояндагони ду ҷониби гуфтушунид, кормандони масъули созмонҳои байналмилалӣ ва даҳҳо ҳазор нафар гурезаҳое, ки бо бозгашташон ба Ватан маънои сулҳро зинда карданд.
Имрӯз мо дар муҳити ором менависем, мехонем, баҳс мекунем, месозем ва нақша мекашем. Ин имконро бояд ҳар рӯз бо қонун, дониш, меҳнат, таҳаммул ва масъулият нигоҳ дошт. Ҷанги шаҳрвандӣ ба мо нишон дод, ки парокандагӣ чӣ қадар зуд метавонад дастоварди даҳсолаҳоро аз байн барад. Сулҳ ба мо нишон дод, ки барқарорсозӣ чӣ қадар сабр мехоҳад. Бигзор ин шаби ором ҳамеша ба мо аз он шабҳои пуртир ёдрас кунад. Бигзор чароғи ҳар хона арзиши давлатро ба ёд орад. Бигзор садои ҳар занги мактаб моро ба хотири кӯдаконе барад, ки замоне аз таҳсил дур монданд. Бигзор ҳар роҳи кушода хотираи роҳҳои гурезро фаромӯш накунад. Бигзор ҳар музокира ба мо фаҳмонад, ки гуфтугӯ аз тир арзонтар ва аз ҷанг инсонитар аст. Ва бигзор ҳар насли нав, ки ҷангро танҳо аз китоб мехонад, онро на ҳамчун афсонаи дур, балки ҳамчун огоҳии ҷиддӣ қабул кунад.
Ман қалами электрониамро дар ҳамин ҷо барои лаҳзае нигоҳ медорам. Шаб идома дорад. Аммо дар паси ин шаб субҳ ҳаст. Шояд ҳамин яке аз зеботарин рамзҳои таърих бошад: ҳатто баъд аз ториктарин шабҳо, агар ҷомеа роҳи ақл, созиш ва масъулиятро интихоб кунад, субҳ метавонад биёяд. Тоҷикистон чунин субҳро аз сар гузаронд. Ва вазифаи мо ин аст, ки рӯшноии онро нигоҳ дорем.
Акнун, ки қалами электронии ман ба сатрҳои охирини ин навишта мерасад, боз ба ҳамон шаби орому пурасроре бармегардам, ки дар оғози мақола аз он сухан гуфта будам. Шаб ҳамоно торик аст, вале торикии он дигар барои ман танҳо торикии осмон нест; он гӯё пардаи ғафси таърихест, ки паси он рӯзҳои пурошӯб, садои тир, чашмони интизори модарон, роҳҳои пур аз гуреза, корхонаҳои хомӯш, идораҳои парешон ва як давлати ҷавони дар ҷустуҷӯи роҳи зинда мондан нуҳуфтаанд. Ман имрӯз дар паси компютери худ, дар фазои ором, бо хотири ҷамъ менависам; барқ ҳаст, роҳҳо бозанд, кӯдакон пагоҳ ба мактаб мераванд, донишҷӯён ба донишгоҳ, табибон ба беморхона, омӯзгорон ба синфхона ва ҳазорон инсон субҳи дигарро бо нақшаҳои одии зиндагӣ пешвоз мегиранд. Вале шояд маҳз ҳамин «одӣ» будани зиндагии имрӯз моро водор мекунад, ки баъзан аз худ бипурсем: оё мо ҳамеша дарк мекунем, ки оромии як шаб то чӣ андоза неъмати бузург аст? Оё мефаҳмем, ки давлатдорӣ танҳо парчам, нишон, марз ва биноҳои расмӣ нест, балки пеш аз ҳама ҳамин итминони инсон аст, ки фарзандаш субҳ аз хона мебарояд ва шом бармегардад; ҳамин бовар аст, ки қонун ҳаст, сохтор ҳаст, мактаб ҳаст, беморхона ҳаст ва фардо вуҷуд дорад? Манзури ман аз бозгашт ба он солҳои сахт ҳамин буд: на ин ки захмҳои куҳнаро бедор кунем, балки аз даруни он захмҳо арзиши саломатиро бишносем; на ин ки торикиро ситоиш кунем, балки аз хотираи он рӯшноиро беҳтар дарк намоем. Таърихро аз оромии имрӯз хондан осон аст, аммо барои фаҳмидани вазни воқеии қарорҳои он рӯзҳо бояд худро хаёлан ба соли 1992 бурд: ба рӯзҳое, ки давлати тозаистиқлол дар айни ҷанг бояд институт месохт, артиш ташкил мекард, иқтисодро аз фурӯпошӣ нигоҳ медошт, мақомоти ҳокимиятро дубора ба ҳаракат медаровард ва ҳамзамон роҳи сулҳро меҷуст. Танҳо дар ҳамин сурат инсон мефаҳмад, ки роҳбарӣ дар лаҳзаҳои таърихӣ пеш аз ҳама имтиёз нест — масъулият аст; курсии баланд нест — бори гарон аст; унвон нест — ҷавобгарӣ дар назди сарнавишти ҳазорон ва миллионҳо инсон аст. Ва шояд маънои амиқи таърих низ ҳамин бошад: ҳар насл бояд на танҳо бидонад, ки чӣ рӯй дод, балки эҳсос кунад, ки он чӣ қадар душвор рӯй дод.
Солҳо мегузаранд. Шоҳидони воқеаҳо кам мешаванд. Кӯдаконе, ки дар оғози солҳои навад таваллуд шуда буданд, имрӯз худ падару модар шудаанд. Насли нав садои ҷангро аз хотираи шахсӣ намешиносад ва ин худ яке аз бузургтарин неъматҳост. Аммо маҳз барои ҳамин хотираи таърихӣ набояд хомӯш шавад. Миллате, ки роҳи гузаштаашро фаромӯш мекунад, метавонад арзиши дастовардҳои имрӯзаашро низ дуруст дарк накунад. Бояд бидонем, ки Тоҷикистони соҳибистиқлол аз кадом имтиҳонҳо гузаштааст; чӣ гуна аз парокандагӣ ба сӯйи институтҳо, аз муқовимати мусаллаҳона ба сӯи созиш, аз гурез ба бозгашт, аз вайронӣ ба барқарорсозӣ ва аз тарси фардо ба нақшаи оянда ҳаракат кардааст. Дар ин роҳи тӯлонӣ нақши шахсиятҳои сиёсӣ, иштирокчиёни музокирот, ходимони давлатӣ, низомиён, зиёиён, омӯзгорон, табибон ва худи мардуми одӣ бояд дар заминаи воқеии таърихӣ омӯхта шавад. Эмомалӣ Раҳмон аз 19 ноябри соли 1992 ба ҳайси Раиси Шурои Олӣ масъулияти роҳбарии давлатро дар ҳамин давраи ниҳоят мураккаб ба уҳда гирифт. Барои муаллифи ин сатрҳо, ҳангоми андеша дар бораи он марҳала образҳои қадимаи давлатдории тоҷикону ориёиён низ беихтиёр ба хотир меоянд: Куруши Кабир ҳамчун рамзи як давраи бузурги давлатсозии бостонӣ ва Исмоили Сомонӣ ҳамчун рамзи эҳёи давлатдории тоҷикон. Чунин қиёс, албатта, қиёси илмии ду давраи комилан гуногун нест; он бештар забони рамз ва хотираи таърихист. Ҳар аср шахсиятҳои худро дорад, ҳар давра меъёри худро ва ҳукми ниҳоиро худи таърих медиҳад. Аммо дар нигоҳи муаллиф, саҳифаҳои марбут ба солҳои сарнавиштсози оғози Истиқлол ва роҳбарии давлат дар он рӯзҳои сангин дар солномаи Тоҷикистони нав ҷойи махсус хоҳанд дошт. Наслҳои оянда низ ба ин давра бармегарданд, санадҳоро мехонанд, баҳс мекунанд, таҳқиқ менамоянд ва аз худ мепурсанд, ки Тоҷикистон чӣ гуна аз лаби парокандагӣ ба марҳалаи давлатдории институтсионалӣ расид. Ва шояд дар ҳамин маъно номи шахсоне, ки дар чунин лаҳзаҳои сарнавиштсоз масъулияти бузург ба дӯш доштанд, ҳамроҳ бо худи давра дар хотираи таърихӣ мемонад. Таърих китобест, ки онро як насл менависад, насли дигар мехонад ва насли сеюм аз нав маънидод мекунад; вале баъзе саҳифаҳои он чунон бо сарнавишти миллат пайванд мехӯранд, ки дигар аз хотираи умумӣ ҷудо намешаванд. Ва акнун, дар анҷоми ин шабу ин навишта, суханамро бо табрик хотима мебахшам.
Муҳтарам Пешвои миллат - Эмомалӣ Раҳмон! Дар рӯзи мавлудатон ба Шумо саломатии устувор, умри дароз, неруи зиндагӣ, хотири ҷамъ ва рӯзгори пурбаракат орзу менамоям. Бигзор солҳое, ки аз пай меоянд, барои Шумо ва барои тамоми мардуми Тоҷикистон солҳои сулҳу осоиш, ободонӣ ва пешрафт бошанд. Бигзор ҳар субҳи Ватан бо садои занги мактаб оғоз гардад, на бо садои тир; ҳар падару модар фарзандашро бо дили ором ба роҳ гусел намояд; ҳар ҷавон ояндаи худро дар илму дониш, касбу ҳунар ва созандагӣ ҷӯяд; ҳар шаҳр ва деҳа аз рӯшноӣ, меҳнат ва умед лабрез бошад. Заҳматҳо ва қарорҳои солҳои душвори оғози Истиқлол мавзуи омӯзишу баҳогузории таърих хоҳанд монд ва саҳифаҳои вобаста ба онҳо дар солномаи Тоҷикистони соҳибистиқлол сабт шудаанд. Барои ман, ҳамчун муаллифи ин сатрҳо, номи Шумо бо он давраи сарнавиштсоз пайванди ҷудонопазир дорад; даврае, ки дар он масъала танҳо идораи давлат набуд, балки масъалаи ҳифз ва аз нав ба ҳаракат даровардани худи давлат матраҳ буд. Агар таърих номҳои Куруши Кабир ва Исмоили Сомониро ҳамчун рамзҳои давраҳои бузурги давлатдорӣ то имрӯз ба мо расонида бошад, ман ҳамчун муаллиф чунин умед дорам, ки наслҳои оянда низ ба солҳои оғози Истиқлоли Тоҷикистон бо диққат бармегарданд ва шахсияти Шуморо аз рӯйи санадҳо, амалҳо ва натиҷаҳои таърихӣ мешиносанд, қадрдонӣ менамоянд ва ному корномаи Шуморо ҳамчун абармарди таърихсоз дар қатори он номбардорони миллат дар сафҳаҳои таърих бо ҳарфҳои тиллоӣ ҳаккокӣ менамоянд. Ва бигзор беҳтарин гиромидошти он солҳои пурдард барои ҳамаи мо ҳифзи сулҳ, пос доштани давлат, эҳтироми қонун, парвариши дониш ва нагузоштани такрори фоҷиаҳои гузашта бошад. Зеро шахсиятҳо як давраи таърихро мегузаранд, наслҳо иваз мешаванд, аммо Ватан мемонад; кӯҳҳои он мемонанд, рӯдҳои он мемонанд, забону фарҳанги он мемонад ва хотираи миллат аз як насл ба насли дигар интиқол меёбад. Ва ман ин шаб қалами электронии худро бо ҳамин орзу аз саҳифа мебардорам: бигзор Тоҷикистони мо дигар ҳеҷ гоҳ ба он рӯзҳои сиёҳ барнагардад; бигзор сулҳи он ҷовидон, давлаташ устувор, мардумаш сарбаланд ва фарзандонаш соҳиби фардои равшан бошанд.
Зодрӯз муборак, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон!
Фарҳод РАҲИМӢ,
Раиси Кумита оид ба таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи
Касбии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон,
академики АМИТ
