(Бахшида ба 148-солагии асосгузори адабиёти муосири тоҷик устод Садриддин Айнӣ)
Садриддин Айнӣ яке аз чеҳраҳои барҷастаи таърихи халқи тоҷик буда, ҳамчун нависанда, олим, шоир ва ҷамъиятшинос шуҳрати ҷаҳонӣ дорад. Ӯ асосгузори адабиёти муосири тоҷик ба ҳисоб рафта, дар бедории фикрӣ ва фарҳангии мардум саҳми бениҳоят калон гузоштааст.
Садриддин Айнӣ соли 1878 дар деҳаи Соктаре, наздикии Бухоро таваллуд шудааст. Падару модараш деҳқонони оддӣ буданд ва зиндагии оилавӣ хеле душвор мегузашт. Бо вуҷуди камбизоатӣ, Айнӣ аз хурдӣ ба дониш шавқу рағбати зиёд дошт.
Ӯ таҳсили ибтидоиро дар мактаби деҳа оғоз карда, баъдан барои идомаи таҳсил ба Бухоро рафт. Дар мадрасаҳои Бухоро илмҳои динӣ, адабиёт, забони форсӣ ва арабиро омӯхт. Дар ҳамин давра ӯ бо асарҳои классикони форсу тоҷик ошно гардид ва муҳаббати ӯ ба адабиёт боз ҳам зиёд шуд.
Зиндагии Айнӣ ба давраи пурташаннуҷи таърихӣ рост омад. Дар он замон аморати Бухоро ҳукмрон буд, ки дар он зулм, ҷаҳолат ва нобаробарӣ зиёд буд. Ин шароит ба тафаккури ӯ таъсири амиқ гузошт.
Ӯ шоҳиди бевоситаи ранҷу азоби мардум буд ва ин ҳолатҳо сабаб шуданд, ки дар эҷодиёташ масъалаҳои иҷтимоӣ ва адолат мавқеи марказӣ гиранд. Баъд аз дигаргуниҳои сиёсӣ, Айнӣ дар сохтмони ҷомеаи нав фаъолона иштирок кард. Фаъолияти эҷодии Садриддин Айнӣ аз аввали асри XX оғоз ёфт. Ӯ дар асарҳои худ ҳаёти воқеии мардумро бо тамоми мушкилоташ нишон додааст.
«Одина» – дар бораи ҳаёти ҷавоне, ки қурбони зулми ҷомеа мегардад
«Дохунда» – яке аз аввалин романҳои тоҷикӣ
«Ятим» – саргузашти кӯдаки бепарастор
«Марги судхӯр» – танқиди сахти истисморгарон
«Ёддоштҳо» – асари таърихӣ ва зиндагинома
Асарҳои Айнӣ бо услуби сода, равшан ва фаҳмо навишта шудаанд. Ӯ кӯшиш мекард, ки адабиётро ба мардум наздик гардонад ва ҳақиқати зиндагиро нишон диҳад. Садриддин Айнӣ на танҳо нависанда, балки олим ва муҳаққиқ низ буд. Ӯ дар омӯзиши таърихи халқи тоҷик ва забони тоҷикӣ корҳои арзишманд анҷом додааст.
Ӯ барои ҳифз ва рушди забони тоҷикӣ мубориза бурд ва дар ташаккули забони адабии муосир нақши муҳим бозид. Инчунин, дар соҳаи маориф фаъолият намуда, барои баланд бардоштани саводнокии мардум саҳм гузошт.
Садриддин Айнӣ ҳамчун асосгузори адабиёти муосири тоҷик эътироф шудааст. Пеш аз ӯ адабиёт бештар хусусияти классикӣ дошт, аммо ӯ ба адабиёт мавзӯъҳои иҷтимоӣ ва воқеӣ ворид кард. Ӯ нишон дод, ки адабиёт метавонад воситаи мубориза барои адолат ва пешрафти ҷомеа бошад. Бо ҳамин сабаб, осори ӯ то имрӯз аҳамияти худро гум накардааст.
Садриддин Айнӣ барои хизматҳои бузурги худ бо унвонҳои баланд қадрдонӣ шудааст. Ӯ яке аз аввалин академикони тоҷик буд ва дар рушди илму фарҳанги миллӣ саҳми бузург гузошт.
Садриддин Айнӣ соли 1954 аз олам даргузашт. Аммо мероси адабӣ ва илмии ӯ то имрӯз зинда аст. Асарҳои ӯ дар мактабҳо ва донишгоҳҳо омӯзонида мешаванд ва барои наслҳои ҷавон манбаи дониш ва ибрат мебошанд.
Ҳаёт ва фаъолияти Садриддин Айнӣ намунаи равшани хизмат ба миллат ва фарҳанг мебошад. Ӯ бо заҳмат, дониш ва истеъдоди худ тавонист дар таърихи тоҷикон ҷойгоҳи баланд пайдо кунад. Осори ӯ мардумро ба дониш, адолат ва инсондӯстӣ даъват мекунад.
Ашурзода Бибиҳоҷара, мудири кафедраи забон ва адабиёти тоҷики Коллеҷи омӯзгории шаҳри Бохтар
