Сарфаҷӯии барқ ва пешгирии афзоиши талафот

      Зарурати сарфаҷӯии барқ дар шароити имрӯза

      Сарфаҷӯии неруи барқ танҳо кам кардани истеъмол нест. Ин раванд як қисми низоме аст, ки ба баланд бардоштани самаранокии энергетикӣ, кам кардани хисорот дар шабакаҳо, пурзӯр намудани интизоми истифода ва ташаккули фарҳанги истифодабарии захираҳои энергетикӣ нигаронида шудааст.

      Аввалан, бинобар хусусиятҳои гидроэнергетикии Тоҷикистон, истеҳсоли неруи барқ аз фасли сол вобастагии ҷиддӣ дорад. Дар мавсими тирамоҳу зимистон, ки сатҳи об дар дарёҳо паст мешавад, иқтидори истеҳсолӣ кам мегардад, дар ҳоле ки талаботи аҳолӣ ба барқ ба таври назаррас афзоиш меёбад. Ин номувофиқии байни талабот ва истеҳсол зарурати сарфаҷӯиро бамаротиб афзун месозад.

       Сониян, афзоиши шумораи таҷҳизоти барқӣ дар манзилҳои истиқоматӣ, корхонаҳои саноатӣ ва муассисаҳои иҷтимоӣ боиси болоравии ҳаррӯзаи истеъмол гардидааст. Истифодаи таҷҳизоти камсамара ё кӯҳнашуда, инчунин набудани тартиботи муайяни сарфаҷӯӣ дар баъзе ҳолатҳо боиси зиёдатии хароҷоти энергетикӣ мегардад.

       Сеюм, сарфаҷӯии барқ дар баробари кам кардани фишор ба шабакаҳои энергетикӣ, имконият медиҳад, ки захираҳо барои афзоиши иқтидорҳои истеҳсолӣ, навсозии инфрасохтор ва сохтмони неругоҳҳои нав равона карда шаванд.

      Пешгирии афзоиши талафот: роҳу усулҳои идоракунӣ

      Идоракунии талабот ба неруи барқ таҷрибаи муосирест, ки имкон медиҳад талафоти воқеӣ танзим ва тақсимоти сарборӣ дар шабака ба таври устувор таъмин карда шавад. Якчанд механизмҳои калидӣ барои пешгирии афзоиши талафот вуҷуд доранд:

1. Самараноксозии шабакаҳои энергетикӣ

     Навсозии хатҳои интиқол, кам кардани талафоти техникӣ, истифодаи трансформаторҳо ва таҷҳизоти муосири каммасраф имконият медиҳад, ки ҳаҷми неруи аз дастрафта коҳиш ёбад. Ин тадбирҳо барои афзоиши таъминот бидуни зарурати истеҳсоли иловагӣ шароит фароҳам меоранд.

2. Баланд бардоштани фарҳанги сарфаҷӯии барқ дар ҷомеа

   Таблиғ ва ташвиқи истифодаи оқилонаи барқ воситаи муҳими пешгирии истеъмоли зиёдатӣ мебошад. Барномаҳои омӯзишӣ, фаъолияти ВАО, чорабиниҳои иттилоотӣ дар муассисаҳои таълимӣ ва корхонаҳо метавонанд ба тағйири рафтори истеъмолкунандагон таъсир расонанд.

3. Истифодаи таҷҳизоти каммасраф

   Паҳн гардидани таҷҳизоти каммасрафи муосир, аз ҷумла лампаҳои LED, дастгоҳҳои бо режими иқтисодӣ, гудохтаҳои гармидиҳӣ ва моторҳои барқии каммасраф, яке аз роҳҳои муассири кам кардани талафот мебошад. Дар баъзе кишварҳо барои аҳолӣ ҳатто барномаҳои дастгирии давлатӣ пешниҳод мешавад — таҷрибае, ки метавонад барои Тоҷикистон низ муфид бошад.

4. Танзими тарифҳо ва ташкили стимулҳои иқтисодӣ

    Татбиқи тарифҳои дифференсиалӣ вобаста ба вақти рӯз (пикӣ ва ғайрипикӣ), ҳавасмандсозии корхонаҳо барои кам кардани сарборӣ дар вақти аз ҳама серистеъмол, инчунин дастгирии технологияҳои сарфакунанда метавонад ба тақсимоти дурусти талафот мусоидат кунад.

     5.Равона кардани сармоя ба манбаъҳои энергияи барқароршаванда

     Манзилҳо, корхонаҳо ва муассисаҳои иҷтимоӣ метавонанд бо истифода аз панелҳои офтобӣ ё дигар манбаъҳои алтернативӣ қисми талаботи худро мустақилона таъмин намоянд. Ин раванд на танҳо талафотро ба шабака коҳиш медиҳад, балки устувории энергетикии кишварро тақвият мебахшад.

        Сарфаҷӯии барқ ҳамчун унсури рушди устувор

       Истифодаи самараноки барқ танҳо масъалаи иқтисодӣ нест — он ба ҳифзи муҳити зист, назорати партобҳои газҳои генофектор ва рушди устувор иртиботи бевосита дорад. Кам кардани хароҷоти неруи барқ дар корхонаҳо ба баланд шудани рақобатпазирӣ ва устувории молиявии онҳо мусоидат мекунад. Аз тарафи дигар, барои аҳолӣ сарфа кардани барқ ба камшавии хароҷоти маишӣ оварда мерасонад.

      Сарфаҷӯӣ инчунин як қисми сиёсати миллии амнияти энергетикӣ ба ҳисоб меравад. Дар шароити тағйирёбии иқлим, камшавии сатҳи об дар баъзе мавсимҳо ва афзоиши талаботи ҷаҳонӣ ба энергия, кишварҳое ки самаранокӣ ва идоракунии оқилонаи талаботро афзал медонанд, устувории бештар ба даст меоранд.

     Ҳамкорӣ ва масъулияти муштарак

    Идоракунии самараноки неруи барқ танҳо вазифаи ҳукумат ё ширкатҳои энергетикӣ нест. Ин раванд аз ҳамкораи ҳаматараф — давлат, бахши хусусӣ ва аҳолӣ — вобаста мебошад.

      Давлат нақши танзимкунанда ва ҳавасмандкунандаро мебозад: қабули стратегияҳо, дастгирии технологияҳои сарфакунанда, назорати истеъмол ва таъмини шаффофияти тарифҳо.

      Корхонаҳо бояд ба модернизатсия ва истифодаи таҷҳизоти каммасраф рӯй оваранд, механизми аудити энергетикиро роҳандозӣ кунанд ва нақшаи сарфаҷӯиро пайваста амалӣ созанд.

      Аҳолӣ бошад, бо риояи қоидаҳои оддии сарфаҷӯӣ — хомӯш кардани таҷҳизоти фаъол, истифодаи лампаҳои LED, ба танзим даровардани ҳарорати дастгоҳҳои гармидиҳӣ ва сардкунӣ, истифодаи оқилонаи таҷҳизоти рӯзмарра — метавонад саҳми калони худро бигузорад ва дар ин замина Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти мамлакат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба маврид таъкид кардаанд, ки  “Мардуми шарифи кишвар бояд маданияти истифодаи нерӯи барқ, яъне сарфакориро риоя кунанд ва тавассути истифодаи таҷҳизоти каммасраф ва паст кардани талафот самаранокии истифодаи онро таъмин намоянд.”

      Сарфаҷӯии неруи барқ ва пешгирии афзоиши бештари талафот яке аз омилҳои калидии рушди устувор ва таъмини амнияти энергетикии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Бо дарназардошти хусусиятҳои гидроэнергетикӣ ва афзоиши босуръати эҳтиёҷоти иқтисодиву иҷтимоӣ, татбиқи чораҳои стратегӣ дар самти самаранокии энергетикӣ аҳамияти хоса пайдо кардааст. Ин тадбирҳо на танҳо ба таъмини устувори шабакаи барқ ва беҳбуди ҳаёти аҳолӣ мусоидат мекунанд, балки барои рушди минбаъдаи иқтисодии кишвар, ҷалби сармоя ва ҳифзи муҳити зист заминаи мустаҳкам фароҳам меоранд.

Бо мақсади татбиқи қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сарфаҷӯӣ ва самаранокии энергия», «Дар бораи истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергияи барқӣ», Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон №653 аз 24 апрели соли 2009 «Дар бораи тадбирҳои иловагии истифодаи сарфаҷӯёнаи энергия» тасдиқ шудааст, дар Агентии Тоҷикстандарт, давоми солҳои охир як қатор корҳо ба анҷом расонида шуданд. Аз ҷумла, дар асоси директиваҳо ва меъёрҳои стандартҳои Иттиҳоди Аврупо ва Федератсияи Русия 5 стандарти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи сарфаҷӯии энергия, аз ҷумла СТ РТ ГОСТ Р 51379 «Шиносномаи энергетикии истеъмолкунандаи саноатии захираҳои сӯзишворӣ-энергетикӣ», СТ РТ ГОСТ Р 51387 «Сарфаҷӯии энергия. Таъминоти меъёрӣ-методӣ. Қоидаҳои асосӣ», СТ РТ ГОСТ Р 51380 «Сарфаҷӯии энергия. Тарзҳои тасдиқи мутобиқати нишондиҳандаҳои самаранокии энергетикии маҳсулоти энергияистеъмолкунанда ба қиматҳои меъёрии онҳо. Талаботи умумӣ», СТ РТ ГОСТ Р 51541 «Сарфаҷӯии энергия. Самаранокии энергетикӣ. Таркиби нишондиҳандаҳо. Қоидаҳои асосӣ» ва СТ ҶТ  51388-2009 «Иттилоотонии истеъмолкунандагон дар бораи самаранокии энергетикии молҳои муқаррароташон маишӣ ва коммуналӣ» таҳия карда шуданд, ки баъди муҳокимаи коршиносон  тасдиқ ва мавриди истифода қарор дода шуданд.

        Амалисозии мақсадноки стратегияҳои сарфаҷӯӣ ва идоракунии талафот як раванди дарозмуддат аст, вале натиҷаҳои он барои ҷомеа, иқтисод ва наслҳои оянда бениҳоят муҳим мебошанд.