Мусаллам аст, ки дар қатори дигар муқаддасоти миллӣ забони давлатӣ низ барои давлат ва миллат муқаддас мебошад. Забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон – забони тоҷикӣ, забони миллати куҳанбунёди тоҷик роҳи ҳазорсолаҳои таърихро бо шебу фарозҳо ва печу гардишҳои зиёде тай намуда, то замони мо – даврони Истиқлоли миллӣ ва давлатӣ омада расидааст.
Дар замони муосир Истиқлолияти давлатӣ ҳамон шукӯҳу шаҳомати қадимии забони тоҷикиро дубора эҳё намуда, онро бар маснади давлатӣ нишонд. Дар пушти ин забон, ки сабаби рушду инкишоф ва арҷгузорӣ ба он гардид, абармарди таърих – Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон меистад. Ташаббус ва хизмати хастанопазири Пешвои муаззами миллат дар роҳи ҳифз ва эҳёи ин арзиши бебақои миллӣ беназир мебошад. Дар даврони Истиқлолияти давлатӣ воқеан забони тоҷикӣ рушди бесобиқа намуда, бар маснади давлатӣ ҷой гирифт, мақоми иҷтимоӣ ва ҳуқуқии худро дар ҷомеа пайдо кард, ҳамчун омили асосии ҳамбастагии миллатҳо ва халқиятҳои ватани маҳбубамон Тоҷикистони азиз эътироф шуд ва дар арсаи байналмилалӣ мақоми хосаи худро тавассути суханрониҳои Пешвои муаззами миллат дар ҳамоишҳои бузурги сатҳи баланди байналмилалӣ касб кард.
Таҳти сиёсати оқилонаву хирадмандонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон забони тоҷикӣ бо пазириш ба мақоми давлатӣ имрӯз ба ҳайси забони сиёсат, қонунгузорӣ, илму маориф, фарҳанг, равобити дипломатӣ, тиҷорат ва дигар васоити иртиботот амал мекунад.
Ин забон бо шевоӣ ва ширинии худ ҳазорсолаҳо забони давлатдорӣ, ҳуҷҷатнигорӣ ва хонаводагии чандин сулолаҳову халқиятҳо будааст, ки таърих аз он шаҳодат медиҳад.
Аз ин рӯ, ман мехоҳам якҷоя бо шумо як сайри кутоҳи таърихӣ намоем ва қадимию бостонӣ будани забони тоҷикиро бар асоси сарчашмаҳои хаттие, ки то замони мо омада расидаанд, нишон диҳем
Сараввал бояд таъкид кард, ки забони тоҷикӣ сарчашма аз забони ориёӣ мегирад, яъне забони ориёӣ модарзабони забони тоҷикӣ мебошад. Бинобар ин, вақте ки рӯ ба таърихи забони тоҷикӣ мекунем, мо даст ба таърихи забони ориёӣ дар даврони хеле қадим мезанем.
“Дар ҳазораи III пеш аз мелод соҳибони забони ориёӣ аз Аврупо ба шарқ кӯч баста, аз роҳҳои мухталиф вориди Осиёи Миёна шуданд, ки дар бораи ин роҳҳо то ба ҳол дар илм мубоҳисоти ҷиддие вуҷуд дорад. Қадимтарин сарзамине, ки илми муосир макони сукунати аҳолии ориёитабор мешуморад, Осиёи Миёна ва ноҳияҳои ҳамҷавори он буд. Ин сарзамини паҳновар асосан дар миёни ду рӯд – Аму (дар навиштаҳои арабӣ – Ҷайҳун ва юнонӣ – Оксус) ва Сир (дар навиштаҳои арабӣ – Сайҳун ва юнонӣ – Яксарт) ҷойгир шудааст. Ин сарзамин дар шарқ бо Туркистони шарқӣ (ҳавзаи рӯди Тарим ва музофоти кунунии Шинҷон (Синтзян)-и Чин), дар ғарб бо соҳилҳои шарқии баҳри Хазар ва дар шимол бо даштҳои Қазоқистон, дар ҷануб бо фалоти Эрон ҳамҳудуд аст.”
“Дар охирҳои ҳазораи III пеш аз мелод ва ибтидои ҳазораи II пеш аз мелод бар асари кӯчбандии баъзе қабилаҳои ориёӣ аз тариқи силсилакӯҳҳои Ҳиндукуш ба ҷануб – ба Ҳинд ва маскун шудани онҳо дар сарзаминҳои соҳилии рӯдҳои Ҳинд ва Ганг тафовут дар байни лаҳҷаҳои ориёии Осиёи Миёна ва лаҳҷаҳои ориёиҳои маскуни соҳилҳои ин рӯдҳо афзоиш ёфта, дар натиҷа забони эронӣ ва забони ҳиндӣ (тибқи назари бархе аз шарқшиносон, ҳамчунин забони дардию нуристонӣ) ё ҳиндуориёӣ ба вуҷуд омаданд. Бо ҳамин забони мабдаи ориёӣ рӯ ба инқироз ниҳода, раванди аз ҳам ҷудошавии забонҳои эронӣ ва ҳиндӣ (ҳиндуориёӣ) оғоз ёфтааст.”
“Бар пояи ҳамин ҷудошавӣ тафовутҳои диалектологӣ дар байни нахустин забонҳои мустақили ориёӣ ба вуҷуд омаданд, ки забонҳои мабдаи ҳиндӣ (барои гӯишварони ориёии сарзамини Ҳинди бостон) ва эронӣ барои саканаи ориёитабори Осиёи Миёна ва ҳудуди ҳамҷавори он ташаккул ёфтанд.”.
Ҳамин забони мабдаи эронӣ дар илм бо номҳои «забони эронии бостон», «забони умумиэронӣ», «эронии оғозин» ва «забони эронии модар» низ маъруф аст.”
Қавмҳои эронитабори маскуни Осиёи Миёна, ки ба забони мабдаи эронӣ (ё эронии оғозин) такаллум мекарданд, аз ҳазораи 1 пеш аз мелод тадриҷан ба Ғарб (форсҳо ва модҳо), шимоли ғарб (скифҳо, сарматҳо, массагетҳо) ва Ҷанубу Шарқ (сакоиҳо) ҳиҷрат карданд. Чунин вазъият боиси густариши қаламрави корбурди забони мабдаи эронӣ ва коста шудани робитаҳо дар байни соҳибони лаҳҷаҳои канораҳои сарзамини истеъмоли забони мазкур гардид, ки ин омиле барои торафт аз ҳам дур шудани лаҳҷаҳои эронӣ ва пайдо шудани забонҳои мустақили эронӣ гардид.
Муҳаққиқон маҳз аз ҳамин давра таърихи забони тоҷикиро ҳисоб карда, онро ба 3 давра ҷудо кардаанд. Якум, давраи бостон, ки ба ин давра забони порсии бостон, забони авастоӣ, забони модӣ ва забони скифӣ дахл доранд. Ин давра аз дуҳазорсолаи пеш аз милод шуруъ шуда, то асрҳои 4-3 пеш аз милод идома меёбад. Дар ин давра дар замони давлатдории Ҳахоманишиҳо забони порсии бостон (яъне забони имрӯзаи тоҷикию форсию дарӣ) забони давлатии ин империя маҳсуб мешуд. Осори хаттиии ин давра, ки шоҳиди мавҷудияти ин забонҳо мебошад, навиштаҷоти шоҳ Доро (дар куҳи Бесутун) ва китоби “Авасто” мебошанд. Давраи дуюми таърихи забони тоҷикиро давраи миёна меноманд, ки он аз асрҳои 4-3 пеш аз милод оғоз шуда, то асрҳои 9-10 ҳатто 11 милодӣ идома меёбад. Дар ин давра забонҳое, ки дар боло номбар кардем, ба шеваҳою лаҳҷаҳо ҷудо шуда, аз онҳо забонҳои дигар пайдо шуданд: забони порсии миёна, ки бо номи паҳлавӣ ҳам машҳур аст, бохтарӣ, хоразмӣ, аланӣ, суғдӣ, сакоӣ, портӣ. Давраи сеюми ташаккули забони тоҷикӣ аз асрҳои 9-10 оғоз шуда, то замони муосир омада мерасад. Мусаллам аст, ки дар ибтидои ин даврон дар замони Сомониён дар асри 10 забони тоҷикӣ ба ҳайси забони давлатдории ин сулола истифода мешуд. Аммо бояд зикр намуд, ки раванди таҳаввулоти забони тоҷикӣ дар давраи нав асосан аз арҳои 2-3 милод оғоз гардида буд, вале дар ин миён дар асрҳои 7-8 ғасб шудани сарзамини Эрону Хуросону Вароруд (Мовароуннаҳр) аз ҷониби арабҳо раванди гузариши забонро аз давраи миёна ба дараи нав тезонид ва ин асрҳо, яъне асрҳои 7-9 барои инкишофу рушди мустақили забони тоҷикӣ душвортарин замон гардид. Аз ин давраи барои забонамон торики таърихӣ мероси хаттие хеле каме боқӣ мондааст. Ва ҳар чизе ки мавҷуд буд, дар замони хилофати арабҳо дар Осиёи Миёна аз байн бурда шуданд. Далели ин гуфтаҳо ҳикояи Низомулмулк мебошад, ки дар «Сиёсатнома»-аш овардааст: «Амир Абдулло бинни Тоҳир, ки ба рӯзгори хилофати аббосӣ амири Хуросон
буд, … ҳукм кард, ки дар қаламрави ман ҳар ҷо ки аз тасонифу мақоли Аҷам ва муғон китобе бошад, ҷумларо нест кунед. Аз ин ҷиҳат то рӯзи Оли Сомон ашъори Аҷамро надидаанд. Агар аҳёнан низ шеъре гуфта бошанд, мудавван накардаанд».
Тибқи маълумоти таърихӣ дар замони Наср ибни Сайёр забони арабӣ ҳамчун забони расмии хаттӣ дар Хуросон таъин шуда буд ва баъдтар он дар тамоми хилофат густариш меёбад. Бинобар ин аз асри IX оғоз гардида, асарҳои зиёди илмӣ бо забони арабӣ эҷод шуданд ва дар соҳаҳои гуногуни илмӣ истилоҳоти зиёди арабӣ ба кор даромаданд. Минбаъд забони тоҷикиро сели вожаҳо ва истилоҳоти арабӣ пахш намуданд. Ба расмият даромадани забони арабӣ дар Осиёи Марказӣ ҳам ба ҳайси забони дин ва ҳам забони илм, боиси дигар шудани таркиби луғавӣ ва ҳатто низоми фонетикии забони тоҷикӣ, ки бо номи дарии мовароуннаҳрӣ вусъат пайдо карда буд, гардид. Дар ин давра, яъне дар асри 1Х хатти арабиасоси форсӣ ҷойгузини хатҳои паҳлавӣ, суғдӣ ва дигар хатҳои бумӣ гардид.
Хушбахтона, ташкил шудани давлати Сомониён, на танҳо маҷрои аз байн рафтани забони тоҷикиро гирифт, ки дар Мовароуннаҳр чун забони адабӣ ташаккул ёфта, дар қаламрави Хуросону Эрони ғарбӣ инкишоф ёфт, балки сабаби пурра ҳифз шудани забону эмин мондани он гардид. Вале мутаассифона, то он замон аллакай таъсири забони арабӣ ба забонамон расида буд. Ин зарба ё такони аввалро, ки ба асрҳои 7-9 рост меояд, бахши луғавии забон, аз он ҷумла, қисмати ономастика (номшиносӣ) хӯрд. Яъне, номҳои ҷуғрофӣ – топонимӣ дигар шуданд. Масалан, Бохтарро Тахористон, дарёи Омуро Ҷайҳун, Варорудро Мовароуннаҳр ва ғ. меномиданд. Дар баробари он номҳои одамон низ исми арабӣ гирифта буданд.
Баъд аз таназзули давлати Сомониён дар Мовароуннаҳру Хуросон ва Эрони ғарбӣ раванди ворид гардидани вожаҳои арабӣ ба забони тоҷикӣ хеле афзуд ва ҳатто ба низоми грамматикии он низ бетаъсир намонд.
Дар асрҳои баъдина яъне аз асри 11 то 19 марҳила ба марҳила таъсири забони арабӣ ба тамоми қисматҳои забони тоҷикӣ расид, вале хушбахтии миллати тоҷик ин буд, ки забонашон ҳамчун забони давлатдорӣ ва ҳуҷҷатнигории сулолаҳои гуногуни ин марҳила боқӣ монд.
Доир ба истилоҳот ҳатто ҳоҷати сухан ҳам нест, зеро саропо истилоҳҳои арабӣ ба забонамон ворид гардиданд, ки то ба имрӯз аз онҳо роҳи халосӣ надорем ва ҳатто илми тоҷикро бе истилоҳоти арабӣ ноқис мешуморем. Дар ҳоле ки Президенти кишвар дар яке аз суханрониҳояш ба муносибати Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон (4 октябри соли 2012) таъкид намуда буданд: «Мо ҳеҷ гоҳ иқтидору имконоти забонамонро дар мақоми забони илм набояд нодида гирем ва онро камарзиш шуморем».
Бо таъсиси ҶАШС Тоҷикистон дар соли 1924 забони тоҷикӣ забони истифодаи он эълон гардид. Соли 1928 аз хатти арабӣ ба хатти лотинӣ ва баъдан аз соли 1940 ба хатти кириллӣ гузашт.
Мусаллам аст, ҷойгоҳ ва мақоми забонро дар ҷомеа қонуни асосӣ маълум мекунад. Дар даврони шуравӣ забони тоҷикӣ, чун забони дигар ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ, аз мақоми давлатӣ бенасиб буд. Зеро сиёсати забонии Иттиҳоди Шуравӣ нисбат ба забонҳои миллӣ хеле печидаву норавшан буд. Ҳатто дар конститутсияҳое, ки дар даврони Иттифоқи Шуравӣ амал мекараданд, аз ҷумла дар Конститутсияи ИҶШС (соли 1977) ба ҳеҷ забони миллӣ мақоми давлатӣ дода нашудааст, танҳо кафолати истифода аз забони модарӣ дода шудааст (моддаи 36). Забони русӣ ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо (моддаи 36) зикр шудааст, ки он худ мақоми давлатиро дар ҳамон давр иҷро мекард. Бояд зикр кард, ки дар Конститутсияи ҶШС Тоҷикистон (соли 1978) забони тоҷикӣ фақат 4 маротиба (дар моддаҳои 105, 160, 169) зикр шудааст. Чунончи, дар моддаи 105 (айнан): “Қонунҳои РСС Тоҷикистон, қарорҳо ва дигар актҳои Совети Олии РСС Тоҷикистон ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва ӯзбекӣ бо имзои Раис ва Котиби Президиуми Совети Олии РСС Тоҷикистон чоп мешаванд”. Дар Конститутсияи мазкур низ танҳо имконияти истифодаи забони модарӣ (моддаи 34), аз ҷумла имконияти бо забони модарӣ таҳсил кардан (моддаи 43) оварда шудааст. Ба ҷуз аз ин имконияти ноқиқси фароҳамоварда, дигар чизе доир ба вазъи ҳуқуқию иҷтимоии забони тоҷикӣ гуфта нашудааст. Аммо то ба ин сатҳ низ баровардани забони тоҷикӣ дар ибтидои асри XX ва онро ҳамчун забони кории Ҷумҳурии Мухтори Тоҷикистон эътироф намудан дар он замон кори саҳл набуд. Бояд таъкид кард, ки дар ибтидои солҳои 20-уми асри ХХ дар таърихи забони тоҷикӣ марҳилаи нав оғоз ёфт. Марзи Осиёи Миёна байни ҷумҳуриҳое, ки ба
ивази аморату хонигариҳо пайдо шуданд, тақсим шуд. Забон яке аз нишонаҳои асосии ҷумҳуриҳои навтаъсис дар ҳайати ИҶШС ба шумор мерафт. Дар ин миён забони тоҷикӣ вазъи бисёр ногувор дошт, ҳатто кор ба дараҷае расида буд, ки аз мавҷудияти чунин як забони алоҳида дар ин сарзамин душманони миллат рӯйирост инкор мекарданд. Танҳо бо талошу кӯшишҳои зиёди зиёиёну ходимони давлатӣ ба монанди С. Айнӣ, Н. Махсум, Ш. Шоҳтемур, С. Ализода, А. Муҳиддинов ва дигарон мавҷудияти таърихии халқи тоҷик ва забони тоҷикӣ исбот гардид ва дар соли 1924 Ҷумҳурии Мухтори Тоҷикистон ташкил шуда, забони кории ин ҷумҳурӣ бо номи тоҷикӣ, ки аз исми миллати тоҷик гирифта шуд, мусаммо гардид.
Мавриди зикр аст, ки сиёсати забонӣ дар Иттиҳоди Шӯравӣ дар солҳои аввали барқароршавии он (махсусан, аз соли 1917 то аввали солҳои 1930-юм) дар доираи сиёсати “миллигардонӣ” (яъне пуштибонӣ аз миллатҳои маҳаллӣ) амал мекард, ки дар доираи он ба васеъшавии вазифаҳои иҷтимоии забонҳои миллӣ ва маҳаллии халқҳои Иттиҳоди Шуравӣ таваҷҷуҳ дода шуда, онҳоро дастгирӣ мекард. Аммо аз даҳаи сеюми асри ХХ сиёсати забонӣ дигар шуда, амали «русигардонӣ»-и шуруъ мешавад, ки он доираи истифодаи забонҳои миллиро маҳдуд мекард. Оғоз аз солҳои 50-уми асри ХХ ба забони русӣ дар Иттиҳоди Шуравӣ мақоми ғайрирасмии “соҳибнуфуз” дода мешавад, ки ин ҳолат то охири солҳои 80-уми асри ХХ идома меёбад. Дар охири солҳои 80-ум таҳти ғояҳои “ошкорбаёнӣ” соҳибзабонони ҷумҳуриҳои Иттиҳоди Шуравӣ ба ҳимояи забонҳои миллии худ садо баланд карданд. Аз ҷумла, дар ҶШС Тоҷикистон низ 22-юми июни соли 1989 Иҷлосияи даҳуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиолистии Тоҷикистон «Қонуни забон»-ро қабул кард. Аммо қонуни қабулшуда аз нуқсонҳои сиёсие иборат буданд, ки масъалаҳои бисёр муҳимми нигаҳдорӣ ва ҳифзи забони тоҷикӣ ва риояи меъёрҳои он, ки барои инкишоф ва рушду нумуи ин забон бояд такони ҷиддӣ мебахшид, сарфи назар шуданд. Ҳамчунин, ҷиҳати иҷрои муқаррароти қонуни мазкур фишанги сиёсие дар ҳамон давр вуҷуд надошт ва қонун танҳо ба хотири ором намудани мардуми шӯрида, ки барои истиқлолияти забонӣ сар бардошта буданд, қабул гадида буд.
Воқеан, маҳз баъд аз ба даст омадани Истиқлоли давлатӣ забони тоҷикӣ забони давлатӣ эълон шуда, аҳамияти хосеро касб намуд.
Аммо, бешубҳа метавон гуфт, ки дар солҳои аввали Истиқлолият забони тоҷикӣ мушкилотеро, ки дар солҳои қаблӣ пушти сар мекард, бар дӯш дошт. Пешвои муаззами миллат дар ин маврид таъкид мекунанд: «Вале ҳамчунон ки мо дар соҳаҳои дигари ҳаёти иҷтимоиву сиёсӣ ва иқтисодӣ гирифтори мушкилот будем, дар арсаи забон низ душворӣ ва вазифаҳои мо камтар аз он набуданд».
Новобаста аз душвориҳои мавҷуда дар ҳамон солҳо, баъд аз Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки рӯзҳои 16-22 ноябри соли 1992 дар қасри Арбоби шаҳри бостонии Хуҷанд баргузор гардид, ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба масъалаҳои забон тақвият бахшида, тадбирҳои бисёр муҳимро дар амалӣ намудани қонуни забон роҳандозӣ намуданд. Аз он ҷумла, соли 1994 ба қарори Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷашн гирифтани Рӯзи забон» имзо гузоштанд, ки ин қадами устувор ва ҷиддие пайи татбиқи ҳадафҳои нек дар тавсеа ва рушду инкишофи забони давлатӣ буд.
Муҳимтарин воқеае, ки дар таърихи забони тоҷикӣ рӯй дод, ин расман забони давалатии Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон ва эътироф гардидани он буд. Яъне, бо қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 дар моддаи 2-и он забони тоҷикӣ ҳамчун забони давалатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дарҷ гардида, барои рушди забони тоҷикӣ як марҳилаи нав оғоз шуд.
