Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии об, пешбурди дипломатияи об ва ҷалби ҷомеаи байналмилалӣ ба масъалаҳои истифодаи оқилона, самаранок ва устувори захираҳои об мавриди таҳлил қарор гирифтааст. Қабули қатъномаи 71/222 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид аз 21 декабри соли 2016, ки солҳои 2018–2028-ро Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» эълон намуд, яке аз муҳимтарин натиҷаҳои дипломатияи обии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Қатъномаи мазкур бидуни овоздиҳӣ қабул шуда, аз ҷониби 177 давлати узви СММ пуштибонӣ гардид.
Дар мақола моҳияти стратегӣ ва аҳамияти глобалии Даҳсолаи об, робитаи он бо Ҳадафҳои рушди устувор, бахусус Ҳадафи 6, масъалаҳои тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо, идоракунии ҳамгироишудаи захираҳои об, ҳамкории давлатҳо ва нақши илм ва технология дар ҳалли мушкилоти об таҳлил мешавад. Ҳамчунин, «Раванди обии Душанбе» ҳамчун платформаи муҳими байналмилалӣ барои татбиқи ҳадафҳои Даҳсолаи об мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Натиҷаҳои таҳқиқ нишон медиҳанд, ки ташаббусҳои Тоҷикистон масъалаи обро аз доираи масъалаи миллӣ ва минтақавӣ ба сатҳи яке аз масъалаҳои калидии рӯзномаи рушди устувори ҷаҳонӣ баровардаанд. Конфронсҳои сатҳи баланд дар Душанбе солҳои 2018, 2022, 2024 ва 2026 ин равандро идома дода, барои таҳкими муколамаи сиёсӣ, ҳамкории илмӣ, шарикӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои амалии ҳалли мушкилоти об мусоидат кардаанд.
Об яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳаёт ва заминаи асосии рушди ҷомеаи инсонӣ мебошад. Бидуни об рушди иқтисодӣ, амнияти озуқаворӣ, саломатии аҳолӣ, ҳифзи муҳити зист ва суботи иҷтимоӣ имконнопазир аст. Бо вуҷуди ин, дар асри XXI инсоният бо афзоиши мушкилоти вобаста ба захираҳои об рӯ ба рӯ шудааст. Афзоиши аҳолии ҷаҳон, рушди босуръати шаҳрҳо, тағйирёбии иқлим, хушксолӣ, обхезиҳо, ифлосшавии манбаъҳои об ва истифодаи ғайриоқилонаи захираҳои табиӣ масъалаи обро ба яке аз масъалаҳои муҳимтарини амнияти глобалӣ табдил додаанд.
Созмони Милали Муттаҳид таъкид мекунад, ки об ва санитария барои ҳаёт ва рушди устувор аҳамияти бунёдӣ доранд. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» маҳз бо ҳадафи тақвияти рушди устувор, идоракунии ҳамгироишудаи захираҳои об ва густариши ҳамкориву шарикӣ барои расидан ба ҳадафҳои байналмилалии вобаста ба об таъсис дода шудааст. Даҳсола аз 22 марти соли 2018 оғоз гардида, 22 марти соли 2028 анҷом меёбад. Дар ин раванд Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи махсус дорад. Кишваре, ки беш аз 90 фоизи неруи барқи худро аз манбаъҳои обӣ истеҳсол мекунад ва захираҳои бузурги обии худро дар шакли пиряхҳо, барфҳо ва дарёҳо дорад, аз лиҳози ҷуғрофӣ ва экологӣ ба масъалаҳои об хеле наздик мебошад. Аз ин рӯ, ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи об танҳо хусусияти дипломатӣ надоранд, балки аз воқеияти табиӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар сарчашма мегиранд.
Дар давоми солҳои истиқлол Тоҷикистон масъалаи обро ҳамчун самти муҳими сиёсати хориҷӣ ва рушди устувори худ пеш бурд. Бо роҳбарии Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ташаббусҳои байналмилалӣ оид ба об пайваста пешниҳод ва дар сатҳи СММ дастгирӣ шуданд. Қабули қарорҳо дар бораи Соли байналмилалии оби тоза, Даҳсолаи байналмилалии «Об барои ҳаёт», Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ва дигар ташаббусҳои вобаста ба об аз натиҷаҳои муҳими ин сиёсат мебошанд. Мақсади асосии мақолаи мазкур омӯзиш ва таҳлили нақши Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» дар сиёсати ҷаҳонии об ва муайян намудани аҳамияти ташаббусҳои Тоҷикистон дар ҳалли мушкилоти глобалии об мебошад.
Масъалаи об дар муносибатҳои байналмилалӣ тадриҷан аз як масъалаи экологӣ ба масъалаи фарогири сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва амниятӣ табдил ёфтааст. Дар гузашта захираҳои об бештар дар доираи идоракунии дохилии давлатҳо баррасӣ мешуданд. Аммо имрӯз маълум аст, ки мушкилоти об ҳудуди миллӣ намешиносад. Дарёҳои фаромарзӣ, пиряхҳо, ҳавзаҳои обӣ ва тағйироти иқлимӣ давлатҳоро водор месозанд, ки муносибатҳои худро дар асоси ҳамкорӣ, эътимод ва истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ба роҳ монанд. Аз ин нуқтаи назар, идоракунии ҳамгироишудаи захираҳои об яке аз роҳҳои муҳими таъмини рушди устувор мебошад.
Даҳсолаи оби СММ маҳз ба ҳамин зарурат ҷавоб медиҳад. Ҳадафи он на танҳо зиёд намудани дастрасӣ ба оби тоза, балки пайвастани масъалаҳои об бо иқтисодиёт, муҳити зист, тандурустӣ, кишоварзӣ, энергетика ва рушди иҷтимоӣ мебошад. СММ ҳадафҳои Даҳсоларо дар самтҳои пешбурди рушди устувор, фаъолсозии барномаҳо ва лоиҳаҳои мавҷуда ва таҳкими амалҳо барои расидан ба Ҳадафҳои рушди устувор муайян кардааст. Дар ин замина Ҳадафи рушди устувори №6 - «Таъмини дастрасӣ ва идоракунии устувори об ва санитария барои ҳама» — аҳамияти махсус дорад. Моҳияти он дар он ифода меёбад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд на танҳо масъалаи дастрасӣ ба оби ошомиданиро ҳал кунад, балки сифати об, санитария, истифодаи самараноки захираҳо, ҳифзи экосистемаҳои вобаста ба об ва ҳамкории байналмилалиро низ таъмин намояд. Ҳамин тавр, Даҳсолаи обро метавон ҳамчун механизми байналмилалии пайвастани сиёсат, илм, иқтисодиёт ва ҷомеа барои ҳалли масъалаҳои об арзёбӣ намуд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон аз оғози истиқлол ба масъалаҳои об дар сатҳи байналмилалӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуд. Сабаби асосии чунин мавқеъ на танҳо аҳамияти об барои иқтисоди миллӣ, балки мавқеи ҷуғрофии кишвар ҳамчун яке аз манбаъҳои муҳими ташаккули захираҳои об дар Осиёи Марказӣ мебошад. Дар шароити минтақа масъалаи истифодаи оқилонаи об аҳамияти махсус дорад. Кишварҳои Осиёи Марказӣ бо масъалаҳои камобӣ, тағйирёбии иқлим, хушксолӣ, афзоиши талабот ба об ва зарурати рушди соҳаҳои кишоварзӣ ва энергетика рӯ ба рӯ мебошанд. Аз ин рӯ, ҳамкории минтақавӣ дар масъалаи об омили муҳими рушди устувор ба ҳисоб меравад.
Бо ташаббуси Тоҷикистон Маҷмаи Умумии СММ дар соли 2000 соли 2003-ро Соли байналмилалии оби тоза эълон кард. Баъдан ташаббуси Тоҷикистон барои эълон намудани солҳои 2005–2015 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» низ аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ пазируфта шуд. Ин раванд нишон дод, ки Тоҷикистон метавонад масъалаҳои марбут ба обро дар сатҳи ҷаҳонӣ ба рӯзномаи сиёсӣ ворид намояд. Таҷрибаи ҷамъшуда дар давоми Даҳсолаи «Об барои ҳаёт» заминаи ташаккули ташаббуси нав гардид. Қадами муҳим баъдан қабули қатъномаи 71/222 буд. Маҷмаи Умумии СММ 21 декабри соли 2016 қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор”, солҳои 2018–2028»-ро бидуни овоздиҳӣ қабул кард. Қатънома оғоз ва анҷоми Даҳсоларо мутаносибан 22 марти соли 2018 ва 22 марти соли 2028 муайян намуд. Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки ташаббуси мазкур яке аз муҳимтарин дастовардҳои дипломатияи обии Тоҷикистон дар даврони истиқлол мебошад.
Қабули Даҳсолаи байналмилалии об дар соли 2016 натиҷаи тағйирёбии муносибати ҷомеаи байналмилалӣ ба масъалаи об буд. Агар дар марҳилаҳои қаблӣ диққат асосан ба таъмини аҳолӣ бо об ва масъалаҳои санитарӣ равона шуда бошад, дар Даҳсолаи нав масъалаи об дар доираи васеи рушди устувор баррасӣ гардид.
Мақсади Даҳсола таҳкими рушди устувор ва идоракунии ҳамгироишудаи захираҳои об, инчунин рушди ҳамкорӣ ва шарикӣ дар ҳамаи сатҳҳо мебошад. Ин нуқта аҳамияти стратегӣ дорад. Истифодаи оқилонаи об маънои танҳо сарфакорона истифода бурдани обро надорад. Он бояд тамоми давраи идоракунии захираҳоро дар бар гирад: омӯзиши захираҳо, ҳифзи манбаъҳо, пешгирии ифлосшавӣ, тақсимоти одилона, истифодаи самаранок, коркарди обҳои партов ва барқарорсозии экосистемаҳои вобаста ба об.
Аз ин рӯ, мафҳуми «об барои рушди устувор» се самти асосиро ба ҳам мепайвандад: Якум, рушди иқтисодӣ. Об барои кишоварзӣ, энергетика, саноат ва дигар соҳаҳои иқтисодӣ зарур мебошад. Дуюм, рушди иҷтимоӣ. Дастрасӣ ба оби тоза ба саломатӣ, сатҳи зиндагӣ, таҳсилот ва некӯаҳволии аҳолӣ таъсири мустақим дорад. Сеюм, ҳифзи муҳити зист. Дарёҳо, кӯлҳо, ботлоқзорҳо, пиряхҳо ва дигар экосистемаҳои обӣ қисми ҷудонашавандаи табиат мебошанд. Ҳамин пайванди сеҷониба Даҳсолаи обро ба як барномаи воқеан стратегии рушди инсоният табдил медиҳад.
Яке аз натиҷаҳои муҳимми ташаббуси Тоҷикистон таъсиси платформаи байналмилалии «Раванди обии Душанбе» мебошад. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дастгирии Созмони Милали Муттаҳид ва шарикони байналмилалӣ дар доираи ин раванд конференсияҳои сатҳи баландро баргузор менамояд. Ҳадаф фароҳам овардани майдони муколамаи сиёсӣ, шарикӣ, баррасии пешрафти Даҳсолаи об ва таҳияи чораҳои муштарак мебошад.
Аввалин Конфронси сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи об рӯзҳои 20–21 июни соли 2018 дар Душанбе баргузор гардид. Дар он намояндагони беш аз 120 кишвар ва созмонҳои байналмилалӣ иштирок намуданд. Ин нишондод худ далели таваҷҷуҳи ҷомеаи байналмилалӣ ба масъалаҳои об ва нақши Тоҷикистон ҳамчун майдони муколамаи байналмилалӣ мебошад. Конфронси дуюм соли 2022 баргузор гардида, масъалаи таҳкими амал ва шарикӣ дар сатҳҳои маҳаллӣ, миллӣ, минтақавӣ ва ҷаҳониро баррасӣ намуд. Аз натиҷаҳои он Эъломияи ниҳоӣ, Даъват барои амал ва шарикӣ ва дигар ҳуҷҷатҳои натиҷавӣ буданд.
Конфронси сеюм соли 2024 ва конфронси чоруми сатҳи баланд рӯзҳои 25–28 майи соли 2026 дар Душанбе баргузор шуданд. Конфронси соли 2026 ҳамчун марҳилаи муҳими омодагӣ ба Конфронси обии СММ дар соли 2026 ва суръат бахшидан ба татбиқи Ҳадафи 6 арзёбӣ гардид. Аз нигоҳи илмӣ, аҳамияти «Раванди обии Душанбе» дар он аст, ки масъалаи обро танҳо дар сатҳи изҳороти сиёсӣ нигоҳ намедорад, балки барои табодули таҷриба, рушди шарикӣ, иштироки олимон, созмонҳои байналмилалӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва бахши хусусӣ имконият фароҳам меорад.
Яке аз мушкилоти асосии замони муосир таъсири тағйирёбии иқлим ба захираҳои об мебошад. Баландшавии ҳарорати миёнаи ҳаво, тағйири шакли боришот, зиёд шудани хатари хушксолӣ ва обхезӣ ва тағйирёбии ҳолати пиряхҳо ба таъмини об таъсири мустақим мерасонанд.
Барои Тоҷикистон ин масъала аҳамияти махсус дорад, зеро захираҳои обии кишвар бо минтақаҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо робитаи зич доранд. Пиряхҳо ҳамчун манбаъҳои муҳими об дар таъмини ҷараёни дарёҳо нақши калон мебозанд. Аз ин рӯ, ҳифзи пиряхҳо масъалаи танҳо экологӣ нест, балки масъалаи иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва амниятӣ низ мебошад. Дар чунин шароит сиёсати обии Тоҷикистон бо масъалаи иқлим пайвасти мустақим пайдо мекунад. Ташаббусҳои байналмилалии кишвар дар солҳои охир масъалаи пиряхҳоро низ ба рӯзномаи ҷаҳонӣ ворид намудаанд. Аз нуқтаи назари илмӣ, муносибати дуруст ба ин масъала бояд байни се самт робитаи устувор ба вуҷуд оварад: мониторинги илмии тағйироти пиряхҳо ва захираҳои барф; пешгӯии таъсири тағйирёбии иқлим ба об; таҳияи механизмҳои мутобиқшавӣ ва истифодаи самараноки об. Ин раванд бояд ба истифодаи маълумоти моҳворавӣ, технологияҳои рақамӣ, моделсозии иқлимӣ ва усулҳои муосири мониторинг такя кунад.
Яке аз масъалаҳои марказии Даҳсолаи об истифодаи самаранок ва оқилонаи захираҳои об мебошад. Дар шароити афзоиши талабот ба об давлатҳо наметавонанд танҳо ба зиёд намудани ҳаҷми истифода такя кунанд. Баръакс, самаранокии истифода бояд баланд бардошта шавад. Дар соҳаи кишоварзӣ, масалан, истифодаи технологияҳои муосири обёрӣ метавонад талафоти обро коҳиш диҳад. Обёрии қатрагӣ, назорати рақамии намии хок, интихоби зироатҳои ба шароити иқлим мутобиқ ва идоракунии илмии об аз ҷумлаи роҳҳои баланд бардоштани самаранокӣ мебошанд.
Дар соҳаи саноат истифодаи такрории об ва технологияҳои каммасраф аҳамияти калон дорад. Дар шаҳрҳо низ кам намудани талафот дар шабакаҳои обрасонӣ, истифодаи таҷҳизоти каммасраф ва такмили системаи тозакунии об метавонад натиҷаҳои назаррас диҳад. Дар энергетика масъалаи об низ бояд бо принсипҳои рушди устувор алоқаманд карда шавад. Истифодаи захираҳои обӣ барои истеҳсоли неруи барқ дар сурати риояи талаботи экологӣ метавонад ба рушди иқтисоди сабз мусоидат намояд. Ҳамин тавр, «истифодаи оқилонаи об» бояд ҳамчун низоми ягонаи илмӣ, иқтисодӣ ва экологӣ фаҳмида шавад.
Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» бо Ҳадафҳои рушди устувор робитаи мустақим дорад. Пеш аз ҳама, он ба татбиқи Ҳадафи 6 равона шудааст, вале таъсири он аз доираи як ҳадаф хеле васеъ мебошад. Об бо қариб ҳамаи самтҳои рушди устувор алоқаманд аст. Бе оби кофӣ ва босифат мубориза бо гуруснагӣ, рушди кишоварзӣ, ҳифзи саломатӣ, рушди шаҳрҳои устувор ва ҳифзи экосистемаҳо мушкил мегардад. Аз ин рӯ, сиёсати обиро бояд дар алоҳидагӣ аз сиёсати иқлим, энергетика, озуқаворӣ ва муҳити зист баррасӣ накард. Маҳз муносибати ҳамгироишуда метавонад натиҷаи устувор ба бор оварад. Дар ин замина ташаббуси Тоҷикистон аҳамияти методологӣ низ дорад. Тоҷикистон тавассути рӯзномаи байналмилалии об зарурати ҳамоҳангсозии сиёсати давлатҳоро дар масъалаҳои об ва рушди устувор таъкид мекунад. Дар Конфронси соли 2018 иштирокчиён ба зарурати таҳияи стратегияҳо ва нақшаҳои миллӣ барои расидан ба ҳадафҳои вобаста ба об ва инчунин тақвияти ҳамкорӣ, интиқоли дониш ва технология таваҷҷуҳ зоҳир намуданд.
Ҳалли мушкилоти об бе рушди илм ва технология имконнопазир аст. Дар асри XXI давлатҳо бояд аз усулҳои анъанавии идоракунии об ба низомҳои рақамӣ ва илмӣ гузаранд. Технологияҳои моҳворавӣ имконият медиҳанд, ки тағйироти пиряхҳо, барф, кӯлҳо ва ҳавзаҳои дарёҳо мунтазам мушоҳида карда шаванд. Сенсорҳои рақамӣ метавонанд сифати об, сатҳи об ва дигар нишондиҳандаҳоро дар вақти воқеӣ назорат намоянд.
Зеҳни сунъӣ ва таҳлили маълумоти калон низ метавонанд барои пешгӯии хушксолӣ, обхезӣ, тағйироти захираҳои об ва идоракунии инфрасохтори обӣ истифода шаванд. Дар ин самт ҳамкории муассисаҳои илмии Тоҷикистон бо марказҳои байналмилалии тадқиқотӣ метавонад аҳамияти калон дошта бошад. Донишгоҳҳо ва марказҳои илмӣ бояд ба омӯзиши захираҳои об, гидрология, иқлимшиносӣ, пиряхшиносӣ ва технологияҳои рақамии об таваҷҷуҳи бештар диҳанд. Ҳамин тавр, Даҳсолаи об бояд на танҳо «даҳсолаи сиёсат», балки «даҳсолаи илм ва навоварӣ» низ бошад.
Дипломатияи обии Тоҷикистон дар давоми солҳои охир ба яке аз самтҳои шинохтаи сиёсати хориҷии кишвар табдил ёфтааст. Хусусияти муҳими ин дипломатия дар он аст, ки Тоҷикистон масъалаи обро ҳамчун омили ҳамкорӣ пешниҳод мекунад, на ҳамчун воситаи рақобат. Ин равиш махсусан барои минтақаҳои дорои дарёҳои фаромарзӣ аҳамияти калон дорад. Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки истифодаи муштараки захираҳои об метавонад ҳам манбаи ихтилоф ва ҳам воситаи ҳамкорӣ бошад. Натиҷаи он аз механизмҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва илмии ҳамкорӣ вобаста аст. Аз ин лиҳоз, ташаббуси Тоҷикистон дар бораи Даҳсолаи об дорои аҳамияти сиёсӣ ва башардӯстона мебошад. Мақсади асосӣ таъмини манфиатҳои як кишвар нест, балки ҷалби ҷомеаи байналмилалӣ ба ҳалли мушкилоти умумӣ мебошад.
Таваҷҷуҳи Тоҷикистон ба масъалаи об инчунин бо мафҳуми «амнияти инсонӣ» пайваст мебошад. Вақте ки аҳолӣ ба оби тоза дастрасии кофӣ надорад, саломатӣ, озуқаворӣ ва иқтисодиёт осеб мебинанд. Аз ин рӯ, ҳифзи об дар ниҳоят ҳифзи ҳаёт ва ояндаи инсон аст.
То соли 2026 Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ба марҳилаи ниҳоии худ наздик шудааст. Дар ин давра ҷомеаи байналмилалӣ таҷрибаи назаррас ҷамъ кардааст. Аз ҷумла, Конфронси СММ оид ба об дар соли 2023 дар Ню-Йорк, баррасии Ҳадафи 6 ва идомаи «Раванди обии Душанбе» нишон медиҳанд, ки масъалаи об дар рӯзномаи рушди ҷаҳонӣ мавқеи устувор пайдо кардааст.
То анҷоми Даҳсола дар соли 2028 чанд самт бояд ба таври махсус тақвият дода шавад. Аввал, гузариш аз уҳдадориҳои сиёсӣ ба натиҷаҳои воқеии ченшаванда. Дуюм, зиёд намудани маблағгузорӣ ба инфрасохтори обӣ ва санитарӣ. Сеюм, рушди технологияҳои каммасраф ва рақамӣ. Чорум, таҳкими ҳамкории фаромарзӣ. Панҷум, баланд бардоштани нақши илм ва ҷавонон дар ҳалли масъалаҳои об. Шашум, пайвастани сиёсати об бо сиёсати иқлим, энергетика, кишоварзӣ ва ҳифзи муҳити зист. Дар ин раванд Тоҷикистон метавонад минбаъд низ нақши худро ҳамчун кишвари ташаббускор ва платформаи муколамаи байналмилалӣ идома диҳад. Конфронси чоруми Душанбе дар моҳи майи соли 2026 низ ба суръат бахшидани пешрафт дар самти Ҳадафи 6 ва омодагӣ ба марҳилаҳои минбаъдаи рӯзномаи ҷаҳонии об равона гардид.
Ҳамзамон, таҳқиқ нишон медиҳад, ки ҳалли буҳрони ҷаҳонии об танҳо бо қабули қарорҳои сиёсӣ имконнопазир аст. Барои натиҷаи воқеӣ сармоягузорӣ, илм, технология, маълумоти боэътимод, идоракунии самаранок ва иштироки ҷомеа зарур мебошад. Аз ин рӯ, то анҷоми Даҳсолаи байналмилалии об дар соли 2028 бояд кӯшишҳо ба натиҷаҳои мушаххас ва ченшаванда равона карда шаванд. Тоҷикистон метавонад дар ин раванд нақши худро ҳамчун ташаббускори муҳими рӯзномаи ҷаҳонии об ва ҳамчун майдони муколамаи байналмилалӣ идома диҳад.
Ташаббуси мазкур нишон медиҳад, ки об на танҳо сарвати табиӣ, балки асоси рушди иқтисодӣ, кафолати саломатии инсон, унсури муҳими амнияти экологӣ ва воситаи таҳкими ҳамкории байналмилалӣ мебошад. Ҳамин маънӣ аҳамияти таърихӣ ва стратегии сиёсати обии Тоҷикистонро дар даврони истиқлол муайян менамояд.
Нуридин РАҲМОНОВ,
сардори бахши фанҳои умумитаълимӣ,
тахассусӣ ва устоҳои таълими истеҳсолии
Литсейи касбии техникии нақлиёти автомобилии шаҳри Душанбе
