Наврӯз яке аз ҷашнҳои қадимтарин ва пурғановати фарҳангии мардуми тоҷик ба шумор меравад, ки таърихи он ба ҳазорсолаҳои дур мерасад. Ин ҷашн бо оғози баҳор, эҳёи табиат ва оғози соли нави астрономӣ вобастагӣ дорад. Барои мардуми тоҷик Наврӯз танҳо як ҷашни тақвимӣ нест, балки рамзи зиндагии нав, эҳёи умедҳо, покизагӣ, дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ мебошад. Дар миёни ҳамаи иштирокдорони ин ҷашни бостонӣ занон мавқеи махсус доранд. Аз нигоҳи зан Наврӯз на танҳо як маросими идона, балки як ҷузъи муҳими ҳаёти иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавии ҷомеа мебошад.
Зан дар фарҳанги тоҷикӣ ҳамеша ҳамчун нигаҳбони арзишҳои миллӣ, тарбиятгари насли наврас ва рамзи покию зебоӣ шинохта мешавад. Аз ҳамин сабаб, дар таҷлили Наврӯз нақши зан хеле бузург аст. Агар ба зиндагии мардум назар андозем, мебинем, ки омодагиҳои асосӣ ба пешвози Наврӯз маҳз аз хонадон оғоз мегарданд ва дар ин раванд занон нақши калидӣ доранд. Тозакунии хона, шустани кӯрпаву кӯрпачаҳо, нав кардани либосҳо, оро додани дастархони идона ва омода намудани таомҳои миллӣ аз ҷумлаи вазифаҳое мебошанд, ки бештар бо меҳнати занон анҷом меёбанд.
Дар анъанаҳои тоҷикӣ омодагӣ ба Наврӯз рамзи поксозии зоҳирӣ ва ботинӣ мебошад. Вақте ки зан хонаашро тоза мекунад, ин амал на танҳо ба маънои пок кардани муҳити зист аст, балки рамзи тозагии рӯҳ ва омодагӣ ба оғози зиндагии нав мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат, зан дар арафаи Наврӯз бо меҳнату саъйи худ муҳити хонаводаро барои истиқболи баҳор ва соли нав омода месозад.
Аз нигоҳи зан Наврӯз пеш аз ҳама ҷашни эҳёи табиат мебошад. Баҳор фасли сабзиш, гулшукуфӣ ва зиндашавии табиат аст. Дар ин фасл замин сабз мешавад, дарахтон гул мекунанд ва зиндагӣ ранги нав мегирад. Ин раванд ба нақши зан дар ҷомеа монанд аст, зеро зан низ офарандаи ҳаёт ва идомадиҳандаи насли инсон мебошад. Аз ҳамин сабаб дар фарҳанги тоҷикӣ занро ба замин, табиат ва модарӣ муқоиса мекунанд.
Яке аз расму оинҳои машҳури Наврӯз пухтани суманак мебошад. Ин маросим бештар бо иштироки занон баргузор мегардад. Дар бисёр минтақаҳои Тоҷикистон занон шабона гирди деги суманак ҷамъ мешаванд, суруд мехонанд, орзуҳои нек мекунанд ва бо ҳамдигар ҳамсуҳбат мешаванд. Пухтани суманак на танҳо як кори рӯзгор, балки як маросими фарҳангӣ ва иҷтимоӣ мебошад, ки дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмиро таҳким мебахшад. Суманак рамзи фаровонӣ, баракат ва зиндагии ширин ба ҳисоб меравад.
Дар ин маросим занон бо ниятҳои нек суманакро омода мекунанд. Онҳо барои саломатии фарзандон, осоиштагии хонадон ва ободии ҷомеа дуо менамоянд. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки зан дар фарҳанги наврӯзӣ на танҳо иштирокчӣ, балки нигоҳдорандаи арзишҳои маънавӣ мебошад.
Наврӯз инчунин ҷашни зебоӣ ва ҳусни табиат аст. Занон дар ин рӯзҳо либосҳои миллӣ мепӯшанд, дастархони идонаро бо гулу сабзаҳо оро медиҳанд ва муҳити идонаро зебо мегардонанд. Дастархони наврӯзӣ, ки дар он сабза, шириниҳо ва дигар неъматҳо гузошта мешаванд, рамзи фаровонӣ ва баракати зиндагӣ мебошад. Ин дастархон аксаран бо меҳнати занон омода мегардад.
Занон инчунин дар нигоҳ доштани анъанаҳои наврӯзӣ нақши муҳим доранд. Онҳо расму оинҳоро аз насл ба насл интиқол медиҳанд. Масалан, тарзи пухтани суманак, тайёр кардани таомҳои миллӣ, эҳтироми калонсолон ва пазироии меҳмонон аз ҷумлаи анъанаҳое мебошанд, ки бештар аз ҷониби занон нигоҳ дошта мешаванд. Агар ин донишҳо аз модар ба духтар нагузаранд, бисёре аз суннатҳои миллӣ метавонанд фаромӯш шаванд.
Аз нигоҳи иҷтимоӣ низ Наврӯз барои занон аҳамияти махсус дорад. Ин ҷашн имконият медиҳад, ки занон дар чорабиниҳои фарҳангӣ, намоишҳои ҳунарҳои дастӣ ва ҷамъомадҳои мардумӣ фаъолона иштирок намоянд. Дар бисёр шаҳру деҳоти Тоҷикистон дар рӯзҳои Наврӯз намоишҳои ҳунарҳои мардумӣ баргузор мегарданд, ки дар онҳо занон маҳсули дастранҷи худро пешниҳод мекунанд. Қолинбофӣ, гулдӯзӣ, бофандагӣ ва дигар ҳунарҳои миллӣ аз ҷумлаи фаъолиятҳое мебошанд, ки бештар бо занон вобастагӣ доранд.
Донишмандони зиёде дар бораи аҳамияти нақши зан дар фарҳанг ва ҷомеа андешаҳои ҷолиб баён кардаанд. Донишманди маъруфи тоҷик Бобоҷон Ғафуров таъкид кардааст, ки фарҳанги миллӣ пеш аз ҳама дар муҳити хонадон ташаккул меёбад. Дар ин муҳит нақши асосиро зан – модар мебозад. Агар модар фарзандонро бо рӯҳияи дӯст доштани фарҳанг ва анъанаҳои миллӣ тарбия намояд, он ҷомеа метавонад арзишҳои худро нигоҳ дорад.
Ҳамчунин адиби бузурги тоҷик Садриддин Айнӣ дар асарҳои худ борҳо ба нақши зан дар ҷомеа ишора кардааст. Ӯ занро тарбиятгари насли оянда мешуморад ва бар он назар аст, ки пешрафти ҷомеа аз маърифати зан вобаста мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат, занон дар таҷлили ҷашнҳои миллӣ, аз ҷумла Наврӯз, на танҳо иштирок мекунанд, балки дар тарбияи маънавии ҷомеа саҳми назаррас мегузоранд.
Дар осори шоирони классики тоҷик низ зебоӣ ва мақоми зан бо табиат ва баҳор муқоиса карда шудааст. Масалан, Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ ва Абдураҳмони Ҷомӣ дар шеърҳои худ баҳорро фасли зебоӣ ва эҳёи зиндагӣ меноманд. Ин маъно ба нақши зан дар ҷомеа хеле наздик аст, зеро зан низ рамзи ҳаёт, меҳрубонӣ ва зебоӣ мебошад.
Наврӯз барои зан инчунин ҷашни муҳаббат ва ҳамдигарфаҳмӣ мебошад. Дар ин рӯзҳо одамон аз якдигар хабар мегиранд, ба хонаҳои ҳамдигар меҳмон мешаванд ва кинаҳоро фаромӯш мекунанд. Занон дар ин раванд нақши муҳим доранд, зеро онҳо бо меҳрубонӣ ва хирад муҳити хонаводаро орому дӯстона нигоҳ медоранд.
Модарон дар рӯзҳои Наврӯз фарзандонро ба эҳтироми калонсолон, дӯст доштани табиат ва нигоҳ доштани анъанаҳои миллӣ ҳидоят мекунанд. Онҳо ба фарзандон мефаҳмонанд, ки Наврӯз на танҳо як ҷашни хурсандӣ, балки як ҷашни фарҳангӣ ва таърихӣ мебошад, ки аз гузаштагони мо ба мерос мондааст.
Наврӯз барои зан рамзи умед ба ояндаи нек мебошад. Ҳар як модар орзу дорад, ки фарзандонаш дар фазои сулҳ, амният ва хушбахтӣ зиндагӣ кунанд. Аз ҳамин сабаб дар рӯзҳои Наврӯз занон бештар дуо мекунанд ва орзуҳои нек менамоянд. Онҳо барои фаровонӣ, саломатӣ ва пешрафти ҷомеа ниятҳои хуб мекунанд.
Дар шароити муосир низ нақши зан дар таҷлили Наврӯз кам нашудааст. Баръакс, бо рушди ҷомеа занон дар соҳаҳои гуногуни фарҳанг, маориф ва илм фаъолона иштирок мекунанд. Онҳо дар ташкил ва баргузории чорабиниҳои наврӯзӣ саҳми арзанда мегузоранд. Консертҳо, намоишҳои фарҳангӣ, барномаҳои телевизионӣ ва дигар чорабиниҳои идона бо иштироки фаъоли занон баргузор мегарданд.
Наврӯз инчунин барои таҳкими нақши иҷтимоии зан имконият фароҳам меорад. Дар ин рӯзҳо занон метавонанд маҳорати худро дар соҳаҳои гуногуни ҳунар, фарҳанг ва эҷод нишон диҳанд. Ин ҳолат ба баланд шудани мавқеи зан дар ҷомеа мусоидат мекунад.
Хулоса, Наврӯз аз нигоҳи зан ҷашни зебоӣ, ҳаёт, муҳаббат ва умед мебошад. Зан ҳамчун модар, тарбиятгар ва нигаҳбони анъанаҳои миллӣ дар зинда нигоҳ доштани ин ҷашни бостонӣ нақши бисёр муҳим дорад. Маҳз тавассути меҳнат, меҳрубонӣ ва ҳикмати зан суннатҳои Наврӯз аз насл ба насл мегузаранд ва фарҳанги миллӣ пойдор мемонад.
Наврӯз на танҳо эҳёи табиат, балки эҳёи арзишҳои маънавӣ ва инсонӣ мебошад. Дар ин раванд зан ҳамчун сутуни муҳими ҷомеа хизмат мекунад. Бо шарофати меҳнат ва заҳмати занон муҳити хонаводагӣ гарм, анъанаҳои миллӣ устувор ва ҷомеа пур аз меҳру муҳаббат мегардад. Аз ҳамин ҷиҳат метавон гуфт, ки зан яке аз муҳофизони асосии фарҳанги Наврӯз ва арзишҳои миллии тоҷикон мебошад.
Гулчеҳра Абдураҳмонова
Омӯзгори калони кафедраи "Таърих ва Ҳуқуқ"- и Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Р.А.
